Kỹ năng là cánh cửa vào xã hội số
Chuyển đổi số là quá trình đưa công nghệ vào sinh hoạt, sản xuất và giải quyết công việc, đồng thời trang bị cho người dân kiến thức và kỹ năng để tự sử dụng các công cụ ấy. Vì vậy, đo thành công bằng số thiết bị hay ứng dụng được triển khai là chưa đủ: điều quan trọng hơn là người dân có làm được việc thiết thực bằng công nghệ hay không. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định chuyển đổi số là động lực phát triển đất nước, nhưng chủ trương chỉ có ý nghĩa khi biến thành năng lực ở từng cộng đồng. Tại các buôn làng Đắk Lắk, điện thoại thông minh, dịch vụ công trực tuyến và thanh toán không dùng tiền mặt vẫn là trở ngại với một bộ phận người dân, nhất là người cao tuổi và người ít có cơ hội tiếp xúc thiết bị. Khoảng cách số do đó không chỉ nằm ở đường truyền, mà còn ở cơ hội học và thực hành.
Mô hình “Nhà cộng đồng số” tại buôn Yao, xã Ea Tul, hoạt động từ giữa tháng 8/2026 với máy tính, máy in, màn hình trình chiếu và wifi. Đây không nên chỉ là điểm đặt thiết bị: giá trị của mô hình nằm ở việc người dân được hướng dẫn dùng điện thoại, truy cập nền tảng trực tuyến, làm thủ tục hành chính và thực hành tiện ích số ngay tại nơi mình sống.
Từ buôn làng đến từng thao tác cụ thể
Hướng dẫn trực tiếp giúp công nghệ bớt xa lạ. Thanh niên và Tổ công nghệ số cộng đồng có thể chỉ từng thao tác, để người dân thử trên chính thiết bị của mình thay vì chỉ nghe giới thiệu. Cách “cầm tay chỉ việc” đặc biệt cần thiết với người chưa quen dịch vụ công, định danh điện tử hay thanh toán số; cán bộ đến tận thôn, buôn cũng giảm trở ngại do khoảng cách địa lý. Quy mô hỗ trợ tại Đắk Lắk cho thấy cách tiếp cận này đã chạm tới đông đảo người dân: Chiến dịch 44 ngày đêm “Thanh niên Đắk Lắk tiên phong chuyển đổi số”, triển khai từ 17/8 đến 29/9/2026 tại 102 xã, phường, hỗ trợ hơn 145.000 lượt người tiếp cận kỹ năng số và hơn 102.000 lượt người dùng VNeID mức độ 2 cùng các tiện ích số. Tuy vậy, số lượt hỗ trợ chỉ là bước đầu; mục tiêu phải là khả năng tự làm sau khi được hướng dẫn.
Cách làm ở cơ sở cũng cần đi cùng sự hỗ trợ có trọng tâm. Nếu một bộ phận lớn mô hình chỉ dừng ở tuyên truyền hoặc lập nhóm Zalo, Facebook mà chưa gắn với kết quả kinh tế – xã hội cụ thể, phong trào sẽ khó chứng minh ích lợi trong đời sống. Bài học rõ ràng: mỗi buổi hướng dẫn nên bắt đầu từ một nhu cầu thật của người dân, từ nộp hồ sơ đến tìm thông tin sản xuất.
Công nghệ mở đường cho sinh kế địa phương
Khi kỹ năng số gắn với sinh kế, công nghệ không còn là mục tiêu tự thân. Tại vùng chè Quân Chu, Hợp tác xã Tây Trúc Xanh hướng dẫn người trồng chè dùng ChatGPT viết nội dung giới thiệu sản phẩm, chụp ảnh bằng điện thoại, xây dựng hình ảnh thương hiệu và livestream. Những thao tác này giúp người sản xuất kể câu chuyện về vùng chè, tiếp cận khách hàng và xử lý điểm yếu lâu nay ở khâu quảng bá.
Ở một hướng khác, Hợp tác xã Thiên An đưa sản phẩm dược liệu và thổ cẩm của phụ nữ Dao lên các sàn thương mại điện tử, đồng thời dùng nhãn hiệu, mã QR truy xuất nguồn gốc và công nghệ trong kiểm định chất lượng. Hợp tác xã cung cấp hơn 200 sản phẩm thổ cẩm, dược liệu mỗi tháng và tạo việc làm ổn định cho gần 20 lao động người Dao. Những kết quả đó cho thấy chuyển đổi số có thể nâng giá trị sản phẩm và mở thêm lối ra thị trường, nhưng không thể thay thế hỗ trợ lâu dài về kỹ năng, quản lý vùng trồng, nhật ký sản xuất điện tử và kết nối tiêu thụ.
Nỗ lực phổ cập cũng cần duy trì sau các đợt tập huấn. Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Lai Châu tổ chức 10 lớp cho 439 cán bộ Hội, thành viên hợp tác xã, tổ hợp tác và nhóm sinh kế về quản trị, ứng dụng công nghệ thông tin và tham gia sàn thương mại điện tử. Thời gian tới, định hướng “mỗi phụ nữ một kỹ năng số cơ bản” có thể mở rộng cơ hội tham gia kinh tế số, nếu việc học tiếp tục gắn với nhu cầu sản xuất và bán hàng.
Bao trùm phải đi cùng an toàn
Đưa người dân lên mạng mà không trang bị cách tự bảo vệ sẽ tạo ra một dạng rủi ro mới. Phổ cập kỹ năng số cần bao gồm nhận diện tin giả, phòng tránh lừa đảo trực tuyến và bảo vệ dữ liệu cá nhân, bên cạnh thao tác sử dụng thiết bị hay dịch vụ công. Những nội dung này cần được hướng dẫn bằng tình huống gần gũi, nhất là với người cao tuổi và người mới dùng nền tảng số.
Cơ hội tham gia xã hội số cũng phải công bằng giữa nhóm tuổi, giới tính và địa bàn. Điều đó đòi hỏi điểm học tập dễ tiếp cận, người hướng dẫn kiên nhẫn và công cụ phù hợp với điều kiện thực tế; phụ nữ ở vùng khó khăn không thể bị bỏ lại chỉ vì thiếu thiết bị hay thiếu người chỉ dẫn.
Đưa chuyển đổi số đến từng buôn làng vì thế không phải hoàn thành khi đã dựng điểm truy cập hoặc tổ chức một chiến dịch. Cần duy trì hướng dẫn, kết nối chính quyền, doanh nghiệp và tổ chức hỗ trợ hợp tác xã, đồng thời đánh giá kết quả bằng việc người dân có tự giải quyết công việc, tăng cơ hội sinh kế và an toàn hơn trên mạng hay không. Khi kỹ năng, ứng dụng thực tế và bảo vệ người dùng đi cùng nhau, xã hội số mới thực sự mở cửa cho mọi người.
