Nhiếp ảnh tài liệu văn hóa: không chỉ là bấm máy
Nhiếp ảnh tài liệu văn hóa là quá trình sử dụng hình ảnh để ghi lại khoảnh khắc văn hóa, đời sống tinh thần và tập quán cộng đồng một cách trung thực, giàu chiều sâu, qua đó hình thành ký ức thị giác cho xã hội và tạo nên một dạng di sản có thể lưu giữ, nghiên cứu và tiếp tục kể lại cho các thế hệ sau. Hơn 30 năm gắn bó với Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, nghệ sĩ nhiếp ảnh – nhà báo Phạm Vũ Dũng đã chứng minh rằng ống kính, khi đặt đúng chỗ, có thể trở thành cuốn biên niên sử sống của một lễ hội truyền thống Việt độc đáo. Bài học quan trọng ở đây: nhiếp ảnh gia Việt Nam không nên chỉ “chụp cho đẹp”, mà phải có lập trường, có sự cam kết lâu dài với cộng đồng mình đang kể lại.
Vũ Dũng trên sới chọi: như người lính giữa những phần trăm giây
Sinh năm 1954, sở hữu hơn 400 giải thưởng nhiếp ảnh trong và ngoài nước, Vũ Dũng vẫn chọn quay về với sới chọi trâu Đồ Sơn như một mặt trận tinh thần của riêng mình. Ông ví việc tác nghiệp ở lễ hội chọi trâu là “y chang như người lính ra trận” – không phải để cường điệu, mà vì mỗi cú lao của hai “ông trâu” là một pha va chạm có thể gây thương tích cho cả người và máy. Những năm 1990, khi máy cơ dùng phim, ống kính còn thiếu thốn, ông phải vừa chạy vừa đoán điểm va chạm, vì “khoảnh khắc vàng” có khi chỉ diễn ra trong một phần trăm giây. Điều này cho thấy: nhiếp ảnh tài liệu văn hóa không lãng mạn như nhiều người tưởng, mà là sự đánh đổi bằng mồ hôi, rủi ro và sức bền.
Từ cú húc nghẹt thở đến chiều sâu tâm linh của lễ hội truyền thống Việt
Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn không chỉ là cuộc đọ sức của những “ông trâu”, mà là phong tục, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia có lịch sử lâu đời. Trong câu ca “Dù ai buôn đâu bán đâu / Mùng chín tháng Tám chọi trâu thì về”, ta thấy rõ đây là điểm hẹn tâm linh, sợi dây kéo người con xứ biển trở về. Vũ Dũng không dừng ở những cú húc nghẹt thở mà người xem thường chú ý; ống kính của ông hướng tới thần thái hăng hái của trâu, nụ cười rạng rỡ của chủ trâu, ánh mắt lo âu của người vạn chài, và không gian tín ngưỡng gửi gắm ước vọng “mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an”. Đây chính là cốt lõi của nhiếp ảnh tài liệu văn hóa: hiểu lễ hội từ bên trong, để mỗi tấm ảnh không chỉ kể chuyện, mà còn chứa được hồn cộng đồng.
Dậu Thành Bình: từ chiến sĩ đến người ghi chép đời sống bằng ánh sáng
Nếu Vũ Dũng là người “đứng mũi chịu sào” trên sới chọi Đồ Sơn, thì cựu chiến binh – nhiếp ảnh gia Dậu Thành Bình lại chọn biên giới, nghĩa trang, nông trường và làng nghề làm phông nền cho những câu chuyện văn hóa của mình. Sinh năm 1956 tại Hương Sơn, Hà Tĩnh, ông nhập ngũ tháng 3/1975, phục vụ ở Tiểu đoàn 12, Trung đoàn 22 thuộc Quân khu 4, rồi sau đó được đào tạo về âm nhạc, mỹ thuật, tuyên truyền. Kinh nghiệm cầm máy từ thời quân ngũ giúp ông, khi trở về quê và mở hiệu ảnh, có đủ bản lĩnh để theo đuổi đề tài lực lượng vũ trang, mẹ Việt Nam anh hùng, đời sống lao động ở biên giới và vùng quê. Cách ông ghi lại khoảnh khắc văn hóa đời thường – từ chợ vùng biên đến trang trại hươu – cho thấy nhiếp ảnh gia Việt Nam có thể giữ gìn di sản không chỉ qua lễ hội, mà cả trong nhịp sống lao động âm thầm.
Hành trình 30 năm và trách nhiệm giữ gìn ký ức chung
Nhìn lại hành trình hơn ba thập kỷ của Vũ Dũng tại Đồ Sơn, bộ sưu tập ảnh lễ hội chọi trâu của ông trở thành một kho tư liệu văn hóa quý giá, đứng ngang hàng với những phóng sự về nhà máy, bến cảng và nhịp sống đô thị Hải Phòng. Các bức ảnh chọi trâu đăng báo của ông không chỉ giúp công chúng hiểu hơn về một lễ hội đặc sắc, mà còn là bài học thực tế cho thế hệ nhiếp ảnh trẻ về kỹ năng dự đoán tình huống, chọn góc chụp và tinh thần dấn thân. Tương tự, Dậu Thành Bình được địa phương đánh giá là người góp phần quảng bá hình ảnh quê hương qua tác phẩm nhiếp ảnh. Cả hai cho thấy một sự thật: nhiếp ảnh tài liệu văn hóa là trách nhiệm dài hơi với ký ức chung, và ai cầm máy ở các lễ hội truyền thống Việt nên xác định mình đang tham gia vào việc lưu giữ di sản, chứ không chỉ “tác nghiệp cho xong”.
