Du lịch cộng đồng phải để người dân giữ vai trò trung tâm
Du lịch cộng đồng là hình thức du lịch để người dân địa phương trực tiếp đón khách, chia sẻ văn hóa và tạo sinh kế từ cảnh quan, phong tục cùng hoạt động thường ngày của bản làng. Với Lào Cai, đây không nên chỉ là một sản phẩm bổ sung cho các điểm đến nổi tiếng, mà cần trở thành trụ cột tăng trưởng bền vững: người dân phải được hưởng lợi đồng thời là người quyết định cách văn hóa của mình được giới thiệu.
Sự giao thoa giữa hai vùng đất mở ra một vòng cung du lịch rộng, kết nối Fansipan, Hoàng Liên Sơn, các thửa ruộng bậc thang và những bản làng đa dân tộc. Nhưng cảnh quan chỉ giữ chân khách trong thời gian ngắn nếu thiếu trải nghiệm có chiều sâu. Vì thế, tỉnh ban hành Kế hoạch 51/KH-UBND ngày 6/2/2026, chọn Nghĩa Đô và Lâm Thượng làm hạt nhân xây dựng làng du lịch cộng đồng theo tiêu chuẩn ASEAN giai đoạn 2026–2028. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, miễn là chuẩn hóa dịch vụ không biến bản làng thành phông nền được dàn dựng cho khách.
Mục tiêu đến năm 2028 là mỗi xã trong mô hình đón tối thiểu 20.000 lượt khách mỗi năm, trong đó ít nhất 30% là khách quốc tế; đồng thời hoàn thành công nhận 2/2 làng đạt tiêu chuẩn ASEAN. Con số này chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng cơ chế quản lý cộng đồng, bảo vệ môi trường và phân chia lợi ích minh bạch. Du khách có thể cấy lúa, hái chè cổ thụ Suối Giàng, tắm thuốc bắc và thưởng thức đặc sản; còn người dân cần có thu nhập ổn định từ chính những trải nghiệm ấy.
Ẩm thực truyền thống kể chuyện bằng hương vị
Trong văn hóa Lào Cai, món ăn không chỉ làm phong phú hành trình mà còn giúp du khách hiểu cách cộng đồng gắn bó với đất đai, mùa vụ và ký ức gia đình. Nếp Tú Lệ, thắng cố vùng cao hay cốm mới là những dấu hiệu nhận diện một vùng đất; nếu được giới thiệu đúng bối cảnh, ẩm thực truyền thống có thể quảng bá điểm đến hiệu quả hơn một danh sách đặc sản đơn thuần.
Lễ hội Cốm ở đình làng Già Hạ, xã Phúc Khánh, diễn ra ngày 1/11/2026, lần đầu được tổ chức ở quy mô cấp xã sau sắp xếp đơn vị hành chính, quy tụ người dân nhiều thôn. Với người Tày, lễ hội còn gọi là “Tết Khẩu Mẩu”, gắn với nhịp sống nông nghiệp và lòng tri ân đối với mùa màng, tổ tiên. Nghi thức rước hồn mẹ lúa từ đồng về đình cùng hội thi làm cốm đưa phong tục ra khỏi phạm vi ký ức, để khách có thể quan sát và tìm hiểu nghề thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm.
Điều đáng chú ý là lễ hội vừa bảo tồn tập quán, vừa mở cơ hội để cốm Phúc Khánh trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch và hàng hóa đặc trưng. Tuy nhiên, thương mại hóa không nên lấn át ý nghĩa cộng đồng của ngày hội. Việc duy trì thường niên cần gắn với nghề làm cốm, điệu Then, câu Khắp và trò chơi dân gian, để bản sắc không bị rút gọn thành một màn trình diễn theo mùa.
Kinh tế đêm cần có bản sắc, không chỉ kéo dài giờ mở cửa
Đề án kinh tế đêm Lào Cai giai đoạn 2026–2030 cho thấy tỉnh muốn biến lợi thế văn hóa, di sản, du lịch, thương mại và dịch vụ thành động lực tăng trưởng mới. Năm lĩnh vực trọng tâm gồm biểu diễn văn hóa, nghệ thuật; mua sắm và giải trí ban đêm; thể thao, chăm sóc sức khỏe; du lịch trải nghiệm về đêm; cùng dịch vụ ẩm thực. Cách tiếp cận này có cơ sở, nhưng thành công không nằm ở việc mở thêm chợ hay phố đi bộ: mỗi không gian cần một lý do riêng để khách ở lại và người dân có thể tham gia.
Ở Sa Pa, định hướng gồm âm nhạc, phố đi bộ, biểu diễn trực tiếp, nghệ thuật đường phố và chăm sóc sức khỏe. Bắc Hà dự kiến có chợ phiên đêm cuối tuần, kết hợp tri thức dân gian, tiếng khèn Mông, thổ cẩm và sản phẩm OCOP. Tại phường Lào Cai, chợ đêm, tuyến phố thương mại, ẩm thực và không gian đi bộ ven sông Hồng có thể bổ sung sức hút cho hoạt động biên giới. Năm 2026, tỉnh tập trung rà soát địa điểm, xây dựng phương án tổ chức, quy định quản lý và danh mục ưu tiên đầu tư.
Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 đón 15 triệu lượt khách, gồm 11,5 triệu lượt nội địa và 3,5 triệu lượt quốc tế, với thời gian lưu trú bình quân 2–3 ngày; doanh thu dịch vụ kinh tế ban đêm phấn đấu chiếm khoảng 15–20% tổng doanh thu dịch vụ, du lịch. Đây là mục tiêu tham vọng, nên chất lượng trải nghiệm và khả năng giữ gìn di sản phải được coi trọng ngang với lượng khách. Kinh tế đêm chỉ bền vững khi văn hóa bản địa là nội dung sống, không phải vật trang trí.
Tăng trưởng bền vững bắt đầu từ lợi ích của cộng đồng
Lào Cai có lợi thế để kết nối trải nghiệm ban ngày với hoạt động buổi tối: tham quan bản làng, tìm hiểu nghề thủ công, thưởng thức món ăn địa phương rồi tiếp tục khám phá âm nhạc, chợ phiên hay không gian đi bộ. Nhưng muốn hình thành hành trình liền mạch, cần phối hợp quy hoạch, giao thông, vệ sinh môi trường và năng lực phục vụ giữa các điểm đến. Nếu thiếu những nền tảng ấy, lượng khách tăng có thể gây áp lực lên bản làng mà không tạo thêm giá trị tương xứng cho cư dân.
Du lịch cộng đồng Lào Cai chỉ có thể trở thành trụ cột khi người dân có tiếng nói trong quản lý, được trả công công bằng và tự quyết định giới hạn khai thác những giá trị văn hóa của mình. Các mô hình ở Nghĩa Đô, Lâm Thượng, lễ hội Cốm Phúc Khánh và những không gian kinh tế đêm đều có thể hỗ trợ mục tiêu ấy, nếu được liên kết thay vì phát triển rời rạc. Hướng đi đúng không phải là biến mọi phong tục thành dịch vụ, mà là tạo điều kiện để sinh kế và gìn giữ di sản cùng tồn tại.
