Khi những bộ não hàng đầu chọn trở về thay vì ở lại
Hiện tượng nhà khoa học trở về là việc những trí thức được đào tạo và làm việc ở các trung tâm khoa học hàng đầu thế giới chủ động quay lại quê hương để trực tiếp tham gia giáo dục, nghiên cứu và chuyển giao tri thức cho thế hệ tài năng trẻ, thay vì tiếp tục theo đuổi con đường sự nghiệp an toàn ở nước ngoài.
TS. Cấn Trần Thành Trung là một trong những gương mặt tiêu biểu của làn sóng ấy: từ Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế, thủ khoa ngành Toán tại Đại học Duke, đến tiến sĩ tại Caltech, anh có đủ điều kiện để tiếp tục nghiên cứu, làm việc trong môi trường khoa học – công nghệ cạnh tranh nhất thế giới. Thế nhưng, sau thời gian làm việc tại một công ty nghiên cứu mật mã ở Mỹ với thu nhập hấp dẫn, anh quyết định từ bỏ cơ hội này để trở về Việt Nam giảng dạy Toán học và xây dựng những chương trình giáo dục khoa học Việt Nam theo chuẩn quốc tế, nhưng gắn chặt với bối cảnh người học trong nước.
PiMA: Trại hè nhỏ, tham vọng lớn về một cầu nối tri thức
Điểm then chốt trong hành trình của Trung là quyết định dùng chính tiền học bổng của mình để mở trại hè Toán học và Ứng dụng PiMA, thay vì tích lũy cho sự nghiệp cá nhân. Mùa hè năm 2016, khi mới là sinh viên năm hai tại Duke, anh cùng vài người bạn du học sinh trở về Việt Nam, tổ chức khóa đầu tiên chỉ với khoảng 15 học viên và 4 người hướng dẫn. Mô hình nhỏ nhưng táo bạo: đưa học sinh THPT tiếp cận Toán cao cấp, lập trình, nghiên cứu, làm việc nhóm, và quan trọng hơn là dám đặt câu hỏi, tranh luận, thử nghiệm thay vì học thuộc lòng lời giải có sẵn.
PiMA được thiết kế như một cầu nối tri thức đúng nghĩa: nối giữa Toán lý thuyết và ứng dụng trong đời sống; giữa chuẩn đào tạo quốc tế và khả năng tiếp cận của học sinh Việt Nam; giữa thế hệ du học sinh và lớp học trong nước. “Với PiMA, tôi mong có thể làm cầu nối để học sinh Việt Nam hiểu Toán học hữu ích như thế nào trong đời sống” – đó không phải khẩu hiệu, mà là triết lý giáo dục xuyên suốt của chương trình.
Từ những lớp học nhỏ đến mạng lưới thế hệ tài năng trẻ
Sau gần một thập kỷ, PiMA không còn là trại hè “tay ngang” vận hành bằng tiền học bổng của một sinh viên. Chương trình đã hình thành mạng lưới gồm học sinh, sinh viên, giảng viên, nhà nghiên cứu và những người đang làm việc tại các doanh nghiệp công nghệ trong và ngoài nước, tạo ra một không gian nơi tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây chính là một hình mẫu nhỏ nhưng rõ ràng cho mục tiêu phát triển thế hệ tài năng trẻ: người đi trước không chỉ kể lại kinh nghiệm, mà trực tiếp trở thành cố vấn, đồng nghiệp và bạn học của thế hệ sau.
Ở góc độ người học, tác động của PiMA rất cụ thể: học sinh được tiếp cận sớm với Toán cao cấp, lập trình, nghiên cứu, kỹ năng làm việc nhóm, từ đó hiểu rõ hơn mình có phù hợp con đường khoa học hay không. Theo Trung, điều quan trọng không phải ép học sinh tin rằng Toán “quan trọng”, mà tạo ra trải nghiệm đủ hấp dẫn để các em tự khám phá vẻ đẹp của tri thức. Trong tương lai, anh muốn PiMA trở thành những chương trình dài hạn, nơi học sinh có thể tiếp cận nghiên cứu từ sớm và từng bước hình thành môi trường nuôi dưỡng nhà khoa học, kỹ sư, chuyên gia công nghệ trẻ cho Việt Nam.
Chiến lược quốc gia và vai trò cầu nối của nhà khoa học trở về
Câu chuyện cá nhân của TS. Cấn Trần Thành Trung không đứng riêng lẻ, mà hòa vào bối cảnh một chiến lược lớn hơn: coi trí thức, nhà khoa học – đặc biệt là người Việt ở nước ngoài – là cầu nối tri thức giữa Việt Nam và thế giới. Trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước tới Australia, chiều 10/8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã tiếp một số trí thức, nhà khoa học tiêu biểu thuộc Hội trí thức, chuyên gia người Việt tại Australia. Ông nhấn mạnh triển khai đường lối Đại hội XIV với hệ thống nghị quyết chiến lược mới nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực, tạo động lực phát triển mới cho đất nước.
Một trong những bước đi đáng chú ý là Nghị quyết số 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài, chuyển từ tư duy “vận động, tập hợp” sang “đồng hành, kiến tạo cơ chế, huy động nguồn lực” để người Việt xa quê tham gia sâu hơn vào hành trình hội nhập, xây dựng và phát triển đất nước. Mục tiêu là hình thành các cơ chế đồng bộ, đột phá để kết nối, thu hút và phát huy hiệu quả trí tuệ người Việt ở nước ngoài, gắn kết qua mạng lưới hệ sinh thái bền vững của chuyên gia, trí thức, doanh nhân và thế hệ trẻ người Việt toàn cầu, đóng góp thiết thực cho Tổ quốc.
Từ lớp học Toán đến lực lượng sản xuất mới của Việt Nam
Nếu muốn nói nghiêm túc về phát triển lực lượng sản xuất mới, chúng ta không thể chỉ nói về nhà máy, dây chuyền hay công nghệ nhập khẩu. Cốt lõi là con người – những thế hệ tài năng trẻ được nuôi dưỡng bằng tư duy khoa học, khả năng nghiên cứu và tinh thần đổi mới. Các trí thức, nhà khoa học được kỳ vọng làm cầu nối chuyển giao công nghệ và phát triển “lực lượng sản xuất mới”; đồng thời lan tỏa tư duy làm khoa học, phương pháp đổi mới sáng tạo, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong nước.
Ngay trong cuộc gặp ở Australia, các nhà khoa học đã đề xuất việc làm cầu nối cho cơ quan, viện nghiên cứu trong nước với đối tác mạnh về giáo dục, AI, bán dẫn, nông nghiệp công nghệ cao, năng lượng tái tạo, khoáng sản chiến lược. Đảng và Nhà nước khẳng định sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, tạo môi trường thuận lợi để cộng đồng người Việt ở nước ngoài nâng cao vị thế, phát huy tiềm năng, tích cực đóng góp cho quê hương. Nhưng chính sách chỉ là nền; sức sống của nó nằm ở những quyết định cụ thể như của TS. Cấn Trần Thành Trung – chọn quay về lớp học, gieo hạt giống khoa học vào đời sống thường ngày. Đó là cách một nhà khoa học trở về có thể tạo thay đổi dài hạn cho giáo dục khoa học Việt Nam và cho chính lực lượng sản xuất mới của đất nước.
