Hành lang kinh tế Việt - Lào - Trung là gì và vì sao phải đổi cách tiếp cận
Hành lang kinh tế Việt - Lào - Trung là tuyến kết nối kinh tế liên vùng giữa các tỉnh miền Bắc Việt Nam, Bắc Lào và tỉnh Vân Nam của Trung Quốc, gắn kết không gian thương mại biên giới với mạng lưới chuỗi cung ứng, logistics và thị trường nội địa rộng lớn, lấy thương mại xanh và chuyển đổi số làm nền tảng phát triển dài hạn.
Quan điểm phải nói thẳng: nếu hành lang kinh tế Việt - Lào - Trung vẫn coi cửa khẩu là đích đến, chứ không phải là điểm khởi đầu của chuỗi giá trị khu vực, thì mọi khẩu hiệu kết nối chỉ là lời hứa. Lợi thế địa lý và hệ thống cửa khẩu hiện nay mới tạo “nền móng”, chưa tự động biến thành tăng trưởng bền vững. Trong bối cảnh thương mại quốc tế đang tái cấu trúc, các tuyến giao thương xuyên biên giới trở thành trục nối chuỗi cung ứng, chứ không còn là chợ biên giới phóng to. Vì vậy, chuyển từ mô hình “đếm xe, đếm tấn hàng” sang thiết kế chuỗi giá trị xanh và số là lựa chọn bắt buộc, không phải khẩu hiệu chính trị.
Lợi thế Điện Biên và hệ thống cửa khẩu: điểm xuất phát chứ không phải đích đến
Điện Biên là minh chứng sống động cho tiềm năng của hành lang kinh tế Việt - Lào - Trung, nhưng đồng thời cũng phản ánh giới hạn nếu chỉ dừng ở thương mại biên giới truyền thống. Với hơn 455 km đường biên, tiếp giáp cả Lào và Trung Quốc, tỉnh này sở hữu hệ thống cửa khẩu có khả năng kết nối trực tiếp sang Bắc Lào và Vân Nam, tạo một “tọa độ trung chuyển” giữa ASEAN và Tây Nam Trung Quốc.
Một câu nói nên được trích ra và ghi nhớ: “Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu khu vực phía Bắc năm 2025 đạt trên 380 tỷ USD, chiếm khoảng 40% tổng kim ngạch cả nước”. Con số này cho thấy quy mô lớn, nhưng khoảng cách phát triển giữa các địa phương vẫn rõ rệt. Lý do cốt lõi là phía sau nhiều cửa khẩu vẫn thiếu vùng nguyên liệu, nhà máy chế biến, kho bãi, doanh nghiệp phân phối và dịch vụ hỗ trợ đủ năng lực. Nếu hàng hóa chỉ dừng ở mua bán ngắn hạn, lợi ích của người dân biên giới và doanh nghiệp địa phương sẽ luôn mỏng, dễ tổn thương trước biến động thị trường.
Chuyển đổi số logistics và thương mại biên giới xanh: “luồng xanh” mới của hành lang
Điểm đột phá của hành lang kinh tế Việt - Lào - Trung hiện nay nằm ở việc kết hôn giữa chuyển đổi số logistics và thương mại biên giới xanh. Nút thắt lớn nhất không còn là thiếu hàng, mà là hạ tầng logistics yếu, chi phí vận tải cao và thủ tục hành chính phức tạp tại cửa khẩu. Nếu không “số hóa” các mắt xích này, mọi hợp tác liên vùng sẽ mắc kẹt ở kịch bản ùn ứ nông sản khi cao điểm, doanh nghiệp mất cơ hội, nông dân chịu thiệt.
Việc xây dựng tuyến logistics xanh, kết nối vận tải đường bộ, đường sắt với kho ngoại quan, kho lạnh hiện đại không chỉ là khuyến nghị kỹ thuật mà là điều kiện sinh tồn của hàng hóa vùng biên. Doanh nghiệp logistics được yêu cầu áp dụng tiêu chuẩn xanh, công nghệ quản trị chuỗi cung ứng thông minh để giảm chi phí ẩn, giảm phát thải carbon và tăng tốc lưu thông hàng hóa. Cùng lúc, việc số hóa hồ sơ, chứng từ hải quan đang chuyển hải quan sang mô hình “phi giấy tờ”, cho phép làm thủ tục trực tuyến 24/7 từ xa và dựa trên dữ liệu chuẩn hóa. Đây là “luồng xanh” đúng nghĩa cho cả doanh nghiệp lẫn người dân biên giới.
Số hóa giao dịch, thanh toán không tiền mặt và tác động đến người dân biên giới
Chuyển đổi số trong hành lang kinh tế Việt - Lào - Trung không chỉ là câu chuyện hệ thống, mà tác động trực tiếp đến tiểu thương, lái xe container, nông dân mang hàng ra cửa khẩu. Khi hồ sơ hải quan được số hóa, người dân và doanh nghiệp không phải xếp hàng chờ nộp giấy, mà có thể gửi và xử lý hồ sơ bất kể ngày đêm. Điều này giảm chi phí đi lại, ăn ở, cũng như giảm rủi ro trễ đơn hàng vì tắc quy trình.
Ở chiều giao dịch, việc triển khai Phiên chợ thanh toán không dùng tiền mặt tại khu vực cửa khẩu giúp minh bạch hóa mua bán, giảm rủi ro cầm giữ tiền mặt và hạn chế tranh chấp. Khi dòng tiền được ghi nhận qua hệ thống, cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp đều có dữ liệu để thiết kế sản phẩm tài chính phù hợp với thương mại biên giới. Đại diện các địa phương còn nhấn mạnh việc ủng hộ e-Customs, thiết lập “Luồng xanh” ưu tiên nông sản tươi, nâng cấp hạ tầng cửa khẩu và duy trì đường dây nóng để hàng hóa, phương tiện lưu thông nhanh, giảm tối đa chi phí cho doanh nghiệp hai bên.
Từ mở cửa khẩu đến mở chuỗi giá trị khu vực: bước chuyển không thể chậm nữa
Thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu cam kết chính trị, mà là chậm chuyển đổi tư duy từ “mở cửa khẩu” sang “mở chuỗi giá trị khu vực”. Bộ phận quản lý đã định hướng rõ: các địa phương phải rời bỏ cách đếm số lượt thông quan, để tập trung xây dựng hệ sinh thái phía sau cửa khẩu gồm sản xuất, chế biến, logistics, dữ liệu, thương mại điện tử và thị trường tiêu thụ. Khi doanh nghiệp ba nước chuyển từ quan hệ mua – bán ngắn hạn sang liên kết sản xuất, đầu tư, phân phối, thương mại biên giới mới có nền tảng bền vững.
Thực tế cho thấy nhu cầu giao thương đang tăng nhanh, còn yêu cầu về bền vững, truy xuất nguồn gốc và tốc độ giao dịch ngày càng khắt khe. Vì vậy, chuyển đổi số và thương mại xanh đã trở thành “điều kiện bắt buộc” nếu doanh nghiệp Việt Nam, Lào, Trung Quốc muốn nâng giá trị gia tăng và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Hội nghị xúc tiến thương mại gần đây kết thúc bằng việc ký hàng loạt biên bản ghi nhớ giữa doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu và logistics ba nước, với kỳ vọng biến thảo luận thành dự án hợp tác, chuỗi cung ứng và hợp đồng cụ thể. Câu chuyện còn lại là các địa phương có đủ dũng khí bỏ mô hình giao dịch cũ để thay bằng một phương thức mới: cửa khẩu thông minh hơn, logistics hiệu quả hơn, hàng hóa chất lượng hơn, thương mại số mạnh hơn và sản xuất xanh hơn.
