Khi gốm Phù Lãng và mây tre bước vào ngôn ngữ của hiện tại
Gốm Phù Lãng đương đại và điêu khắc mây tre là cách các nghệ sĩ dùng chất liệu làng nghề truyền thống để xây dựng ngôn ngữ tạo hình mới, nơi di sản không chỉ được giữ gìn như ký ức mà trở thành phương tiện kể chuyện về đời sống, văn hóa và căn tính Việt trong bối cảnh nghệ thuật đương đại. Triển lãm “VỌNG - Echoes of Heritage” diễn ra từ ngày 25 đến 28/9 tại sảnh tầng 2 Fairmont Hanoi, 10 Trần Nguyên Hãn, Hoàn Kiếm, Hà Nội, lần đầu tiên đưa gốm và mây tre vào một không gian điêu khắc đương đại mang tính cao cấp, mở cửa tự do cho công chúng yêu nghệ thuật. Điều đáng nói ở đây không phải chuyện “trưng bày cho đẹp”, mà là một quan điểm: di sản chỉ còn sống khi nó có thể đối thoại với hiện tại, bước ra khỏi những chiếc chum, chiếc rổ để trở thành tác phẩm mang sức nặng thẩm mỹ và tư tưởng.
Vũ Hữu Nhung: làm mới gốm Phù Lãng mà không đánh mất gốc
Sinh năm 1975 tại làng gốm Phù Lãng, Bắc Ninh, Vũ Hữu Nhung đã có hơn 20 năm bền bỉ thử nghiệm để đưa chất liệu gốm truyền thống ra khỏi phạm vi đồ gia dụng. Việc anh chọn gốm Phù Lãng thô ráp, xù xì làm chất liệu điêu khắc cho thấy một lựa chọn mang tính tuyên bố: cái đẹp của di sản không nhất thiết phải bóng bẩy. Những chiếc đầu sư tử, đầu rồng, hình cá, Tháp Rùa, “I love Hanoi”, các hình tượng phụ nữ, tiên nữ hay em nhỏ “hip-hop” được anh nhào nặn từ gốm mộc và gốm tráng men, vừa mang hơi thở đường phố, vừa gợi lại mỹ thuật thời Lý, thời Lê. Câu nói của anh – "Nếu giữ quá ít, truyền thống sẽ khuất lấp; nếu giữ quá nhiều, tác phẩm khó có một đời sống mới" – là một tuyên ngôn thuyết phục cho cách anh định nghĩa di sản nghệ thuật hiện đại: đó là sự cân bằng khó nhọc giữa ký ức và sáng tạo, nơi quá khứ không bị phủ định nhưng cũng không bị thần thánh hóa.
Trần Thược và tham vọng biến mây tre thành điêu khắc lớn
Nếu gốm Phù Lãng đương đại của Nhung nói bằng chất liệu đất và lửa, thì điêu khắc mây tre của Trần Thược lại dùng tre – thứ vật liệu tưởng như mỏng manh – để xây những cấu trúc đồ sộ. Sinh năm 1992 tại Ninh Bình, anh sử dụng hàng nghìn lớp tre đan cài, xếp chồng lên nhau để tạo thành các khối điêu khắc kích thước lớn, mà điểm nhấn là chú lân mây tre đặt giữa không gian triển lãm. Việc đưa chất liệu gắn với giỏ, nia, phên nứa vào trung tâm một triển lãm gốm sứ và điêu khắc trong khách sạn năm sao là một quyết định không “an toàn”, nhưng cần thiết: nó chứng minh rằng mây tre Việt Nam hoàn toàn có thể đối thoại với nghệ thuật đương đại quốc tế, miễn là được nhìn như một chất liệu nghệ thuật chứ không chỉ là sản phẩm thủ công. Khi Trần Thược nói anh muốn "mang một hơi thở mới vào chất liệu truyền thống ấy - hơi thở của ngôn ngữ nghệ thuật đương đại", đó không phải là khẩu hiệu mà là chiến lược: biến tre thành ngôn ngữ hình khối để kể những câu chuyện văn hóa và di sản cho thế hệ trẻ.
VỌNG: tiếng vọng di sản trong không gian cao cấp Fairmont Hanoi
Điều làm “VỌNG - Echoes of Heritage” khác những triển lãm gốm sứ thủ công thông thường là bối cảnh nó “lên tiếng”: giữa một không gian khách sạn năm sao, hướng đến cả công chúng trong nước và khách quốc tế. Triển lãm ra đời từ sự đồng điệu giữa hai người bạn, hai đồng nghiệp cùng học Điêu khắc tại Trường đại học Mỹ thuật Công nghiệp, cùng say mê văn hóa truyền thống và dân gian. Diễn ra đúng dịp Tết Trung Thu, bộ sưu tập rực rỡ sắc màu với đầu sư tử, đèn cá, tượng trẻ em chơi trăng của Nhung và chú lân mây tre cỡ lớn của Thược khiến ký ức lễ hội không còn bị “đóng khung” trong những đồ chơi giấy bồi mà bước vào thế giới điêu khắc đương đại. Theo đại diện Fairmont, triển lãm nằm trong định hướng tạo không gian kết nối nghệ sĩ Việt Nam với công chúng trong nước và khách quốc tế, kỳ vọng trở thành địa chỉ cho những chương trình văn hóa và nghệ thuật có chiều sâu. Việc đặt di sản làng nghề vào không gian cao cấp không chỉ nâng tầm giá trị văn hóa mà còn buộc công chúng đặt câu hỏi: tại sao những chất liệu tưởng như “bình dân” lại có sức mạnh thẩm mỹ lớn đến vậy?
Từ tiếng vọng ký ức đến chiến lược bảo tồn di sản bằng nghệ thuật
Ở tầng sâu hơn, “VỌNG” không chỉ là một triển lãm gốm Phù Lãng đương đại và điêu khắc mây tre, mà là một bản lập luận về cách bảo tồn di sản nghệ thuật hiện đại. Tên gọi “Vọng” được giải thích như tiếng vọng từ ký ức, từ quá khứ, từ tuổi thơ, và rộng hơn là tiếng vọng của di sản bước vào đời sống đương đại. Triển lãm mở cửa tự do, hướng đến các bạn trẻ và đông đảo công chúng, với kỳ vọng mang lại một góc nhìn mới về chất liệu, làm mới câu chuyện văn hóa và tiếp nối di sản của cha ông. Ở đây, bảo tồn không đồng nghĩa với đóng khung di sản trong bảo tàng, mà là để nó được "tái sinh" trong những ngôn ngữ tạo hình mới, phù hợp với cảm thức thẩm mỹ của thế hệ hôm nay. Khi gốm và tre được trao “đời sống thứ hai” trong điêu khắc, chúng không đánh mất nguồn cội mà mang theo ký ức làng nghề, mỹ thuật dân gian để đối thoại với công chúng toàn cầu. Đó là hướng đi mà nếu được tiếp tục, Việt Nam có cơ hội biến kho di sản thủ công phong phú của mình thành một nguồn lực sáng tạo, chứ không chỉ là thứ để hoài niệm.
