Thanh Âm Gốm – lời tuyên bố rằng di sản phải sống, không chỉ được trưng bày
“Thanh Âm Gốm” là một chương trình trình diễn nghệ thuật trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội 2026, biến gốm Bát Tràng từ đối tượng để ngắm nhìn thành chất liệu âm nhạc, chuyển động, ánh sáng và sắp đặt, nhằm kể lại di sản làng gốm truyền thống bằng ngôn ngữ đương đại gần gũi với công chúng trẻ. Tôi cho rằng điểm quan trọng nhất của Thanh Âm Gốm là thái độ: di sản Bát Tràng không được đối xử như hiện vật bảo tàng, mà như một cơ thể sống, có thể cất tiếng, đối thoại và đổi mới. Trong chủ đề “Dòng chảy di sản – Heritage Flow”, Festival Thăng Long 2026 tạo ra một không gian để di sản gốm không đứng yên, mà được tái sinh qua diễn xướng và trải nghiệm liên tục từ ngày 11 đến 20/9 tại nhiều không gian văn hóa của Thủ đô.
Một “hội làng” sáng tạo: khi âm nhạc, ánh sáng và cơ thể cùng nặn hình ký ức
Trong hai đêm 19 và 20/9, từ 19h30 tại chính làng gốm Bát Tràng, Thanh Âm Gốm được tổ chức như một “hội làng” sáng tạo, nơi nghệ nhân, nghệ sĩ, cộng đồng địa phương và khán giả cùng trở thành thành tố của một không gian văn hóa chung. Chương trình khai mạc tối 19/9, đặt khán giả vào một hành trình liền mạch với các phần “Mở đất”, “Lửa nghề Bát Tràng”, GOm Show – “Âm thanh từ gốm”, “Dòng chảy di sản” và “Trao gửi”. Theo tôi, lựa chọn cấu trúc “hội làng” không chỉ là hình thức, mà là tuyên ngôn: di sản Bát Tràng thuộc về cộng đồng, và câu chuyện gốm phải được kể bằng chính nhịp sống, tiếng bước và hơi thở của những người làm nghề. Thành phố chọn Bát Tràng – thành viên Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới – như một không gian đặc biệt, nơi di sản vẫn đang được tạo tác và trao truyền mỗi ngày.
Từ đất, nước, lửa đến ngôn ngữ sân khấu: quy trình làm gốm được “dịch” cho thế hệ mới
Điểm thuyết phục nhất của Thanh Âm Gốm là cách chương trình “dịch” quy trình sản xuất gốm truyền thống sang ngôn ngữ biểu diễn đương đại. Trong hoạt cảnh “Lửa nghề Bát Tràng”, múa, xiếc và chuyển động sân khấu tái hiện từng công đoạn làm gốm: xử lý đất, tạo cốt, phủ men, xếp lò, canh lò rồi vận chuyển sản phẩm xuôi dòng sông Hồng. Kinh nghiệm truyền đời “Nhất xương, nhì da, thứ ba dạc lò” được dùng làm trục dẫn dắt, biến thao tác nghề thành chất liệu kể chuyện. Quan điểm của tôi là: đây chính là cách giáo dục về di sản hiệu quả nhất cho khán giả hiện đại – không phải những bảng thuyết minh khô khan, mà là cảm giác trong cơ thể khi nhìn diễn viên nâng, xoay, xếp những khối gốm, nghe tiếng lò than, tiếng chở gốm thành âm nhạc. Di sản ở đây được hiểu là tri thức, ký ức lao động và những dòng thời gian gắn với đất, nước, lửa.
GOm Show: khi nghệ thuật gốm đương đại biến vật dụng thành nhạc cụ và ký ức âm thanh
Ở trung tâm chương trình, GOm Show – “Âm thanh từ gốm” đưa nghệ thuật gốm đương đại lên một cấp độ khác: hơn 30 loại nhạc cụ và vật thể tạo âm được chế tác từ gốm, sành, trong đó có cả những vật dụng quen thuộc như chum, niêu. Theo tôi, đây là bước chuyển mạch táo bạo: từ di sản Bát Tràng, nhóm nghệ sĩ không dừng lại ở việc làm mới hoa văn hay hình dáng, mà đi thẳng vào âm thanh – yếu tố ít ai nghĩ đến khi nói về làng gốm truyền thống. Kết quả của gần 15 năm nghiên cứu chất liệu bản địa của nhóm Đàn Đó cho thấy một tuyên bố thuyết phục: gốm không chỉ “đẹp mắt”, mà còn “đẹp tai”. Khi GOm Show hòa cùng “Lửa nghề Bát Tràng” trong phần “Dòng chảy di sản”, âm nhạc gốm, múa, xiếc và cộng đồng gặp nhau trên cùng sân khấu, biến vật thể gốm thành trung tâm của một hệ sinh thái biểu đạt mới.
Thanh Âm Gốm và tương lai kể chuyện di sản: từ “Mở đất” đến “Trao gửi”
Hành trình Thanh Âm Gốm bắt đầu bằng “Mở đất”, nơi khán giả trực tiếp nặn gốm, vẽ lam, thưởng thức ẩm thực địa phương và khám phá lịch sử, không gian sống của một làng nghề vẫn vận động cùng thời cuộc. Trước chương trình, công chúng tiếp cận câu chuyện nghề; trong chương trình, nghệ sĩ và không gian biểu diễn đưa văn hóa gốm đến gần hơn qua âm nhạc, ánh sáng, chuyển động; sau chương trình, hành trình tiếp tục với các điểm đến và tư liệu về Bát Tràng. Tôi cho rằng cấu trúc “Mở đất” – “Trao gửi” không chỉ là logic dramaturgy, mà là tuyên bố về trách nhiệm: Festival Thăng Long 2026 khẳng định di sản phải được tiếp tục thực hành, sáng tạo, lan tỏa chứ không đóng khung trong trưng bày. Kết thúc bằng những món quà nhỏ trong phần “Trao gửi”, chương trình đặt một câu hỏi cho mọi lễ hội di sản sau này: chúng ta muốn rời đi với vài bức ảnh, hay với một mối quan hệ mới với làng gốm Bát Tràng?
