Né thuế Mỹ nhưng va vào bức tường thực tế
Chiến lược tái định vị của nhiều doanh nghiệp rời Trung Quốc để né thuế Mỹ là việc chuyển một phần hoặc toàn bộ sản xuất sang quốc gia khác có thuế quan thấp hơn, với kỳ vọng giảm chi phí sản xuất toàn cầu nhưng vẫn giữ được chuỗi cung ứng hiệu quả; một năm sau, thực tế cho thấy không dễ tái tạo hệ sinh thái sản xuất Trung Quốc ở các địa điểm thay thế và lợi ích thuế không bù nổi rủi ro vận hành. Một năm trước, chính sách thuế quan mới từ Mỹ tạo ra làn sóng dịch chuyển sản xuất, khiến nhiều doanh nghiệp vội vàng đa dạng hóa chuỗi cung ứng để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Tuy nhiên, quyết định mang tính phòng thủ này đang lộ rõ là một tính toán phiến diện: họ né được thuế trên giấy, nhưng lại đối mặt với chi phí cao hơn, chuỗi cung ứng rối rắm và năng lực sản xuất kém ổn định. Vấn đề không nằm ở ý tưởng đa dạng hóa, mà ở việc đánh giá thấp độ hoàn thiện của chuỗi cung ứng Trung Quốc và đánh giá quá cao khả năng "copy – paste" sang các nước khác.
Hệ sinh thái sản xuất Trung Quốc: thứ không thể bê nguyên sang nơi khác
Trung tâm của câu chuyện né thuế Mỹ thất bại là việc doanh nghiệp nhận ra họ không thể mang theo chuỗi cung ứng Trung Quốc trong hành lý. Một năm sau khi chuyển sản xuất khỏi đây, nhiều công ty nước ngoài buộc phải thừa nhận hệ sinh thái sản xuất tại Trung Quốc không dễ tái tạo ở nơi khác. Dawang Metals là ví dụ điển hình: khách hàng Mỹ chuyển đơn hàng sang Ấn Độ để tránh thuế, nhưng rồi phải quay lại Trung Quốc sau khi gặp trục trặc với năng lực sản xuất và nguồn cung tại điểm đến mới. Heather Kuang nói thẳng: “Lợi thế về chuỗi cung ứng của Trung Quốc vẫn quá lớn và rất khó để tái tạo hoạt động sản xuất trong nước ở những nơi khác”. Từ nguồn lao động lành nghề, mạng lưới nhà cung cấp dày đặc đến nguồn điện ổn định, chuỗi cung ứng Trung Quốc đã tích lũy nhiều lớp năng lực mà các trung tâm sản xuất mới ở Đông Nam Á hay Nam Á chưa kịp xây dựng.
Chi phí sản xuất toàn cầu: lợi thế thuế bị ăn mòn bởi thực tế vận hành
Nếu chỉ nhìn vào biểu thuế, việc rời Trung Quốc có vẻ là một quyết định khôn ngoan. Theo ước tính của Economist Intelligence Unit, mức thuế hiệu dụng của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc khoảng 20%, trong khi Việt Nam là 6,1%, Indonesia 13,4% và Thái Lan 4,5%. Đó là lý do chiến lược "Trung Quốc +1" – vừa duy trì sản xuất tại Trung Quốc, vừa mở rộng sang quốc gia có thuế thấp hơn – từng được ca ngợi như lối thoát thông minh. Nhưng bài toán chi phí sản xuất toàn cầu đã nhanh chóng đổi chiều. Jin Chaofeng, sau khi dịch chuyển sản xuất đồ nội thất ra nước ngoài rồi lại quay về Trung Quốc, thừa nhận rằng khi tính đủ mọi khoản, tổng chi phí không chênh lệch bao nhiêu so với việc ở lại. Trong khi đó, DST Pack cho biết chi phí mỗi đơn vị sản phẩm tại các cơ sở dự phòng ở Mỹ và châu Âu cao gấp 2–3 lần so với nhà máy ở Thâm Quyến. Lợi thế thuế bị ăn mòn bởi chi phí thiết bị, logistics, lao động thiếu tay nghề và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, đặc biệt trong bối cảnh nguồn năng lượng biến động.
Điện, nguyên liệu và sự ổn định: lý do Trung Quốc vẫn là phương án an toàn
Nhìn sâu hơn, lợi thế của Trung Quốc không chỉ nằm ở giá thành mà ở sự ổn định tổng thể. Khi khủng hoảng Trung Đông làm xáo trộn nguồn cung năng lượng toàn cầu, giá nhựa đầu vào của DST Pack tăng 15% chỉ trong một tháng do dầu thô đắt hơn, nhưng công ty này vẫn duy trì sản xuất nhờ nhà máy tại Trung Quốc. Stanislaw Krykun nhận định: trong bất kỳ cuộc khủng hoảng nào, các nhà máy ở Trung Quốc là những cơ sở ổn định nhất mà doanh nghiệp có thể dùng. Sự ổn định này đối lập với hình ảnh nhiều nước Đông Nam Á phải vật lộn với nguồn điện chập chờn và hạ tầng chưa theo kịp làn sóng dịch chuyển công suất. Không ít doanh nghiệp từng cân nhắc chuyển sang Đông Nam Á đã phải dừng lại sau khi chứng kiến đối tác gặp hàng loạt vấn đề từ sản xuất đến xuất khẩu. Dù Việt Nam, Indonesia, Ấn Độ vẫn thu hút dòng vốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng, phần lớn nhà sản xuất tỉnh táo đang giữ Trung Quốc như "trục chính" và xem công suất tại các nước khác là phương án dự phòng hơn là thay thế.
Chiến lược tái định vị cần bước sang giai đoạn thực tế hơn
Điểm đáng nói nhất trong câu chuyện doanh nghiệp rời Trung Quốc là sự vỡ mộng chiến lược: né thuế không thể là mục tiêu duy nhất khi quyết định tái định vị sản xuất. Washington đang mở rộng áp thuế với nhiều quốc gia, khoảng cách lợi thế thuế quan giữa Trung Quốc và các điểm đến mới không còn rộng như trước, khiến nhiều nhà sản xuất phải cân nhắc lại kế hoạch đầu tư ra nước ngoài. Một số công ty đã đưa đơn hàng trở lại các nhà cung cấp Trung Quốc sau khi chứng kiến gián đoạn chuỗi cung ứng và hạn chế năng lực sản xuất tại các nhà máy ở nước khác. Trước thềm cuộc gặp giữa lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc, giới doanh nghiệp kỳ vọng có thêm tín hiệu về giảm rào cản với một số mặt hàng, nhưng không đặt niềm tin rằng một cuộc họp có thể xóa hết rủi ro. Bài học rõ ràng là: chiến lược tái định vị phải bắt đầu từ đánh giá kỹ lưỡng chuỗi cung ứng, năng lực nội địa và tính ổn định dài hạn, thay vì chạy theo mô hình "Trung Quốc +1" như một công thức sẵn có.
