Né thuế thương mại không đồng nghĩa né được Trung Quốc
Chiến lược dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc để né thuế thương mại Mỹ là cách nhiều doanh nghiệp cố gắng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng thực tế cho thấy chi phí sản xuất, độ phức tạp vận hành và những giới hạn của hệ sinh thái nhà máy mới khiến kế hoạch này khó đạt hiệu quả như kỳ vọng. Một năm trước, chính sách thuế quan Mỹ – Trung Quốc dưới thời Tổng thống Donald Trump đã châm ngòi làn sóng dịch chuyển sản xuất nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Một khách hàng lớn của Dawang Metals từng chuyển đơn hàng sang Ấn Độ để tránh thuế, rồi phải quay lại đặt hàng ở Trung Quốc sau khi gặp trục trặc tại nhà máy mới. Câu chuyện này không phải ngoại lệ, mà đang trở thành biểu tượng cho một chiến lược né thuế quan thiếu thực tế.
Thuế quan Mỹ–Trung Quốc: lợi thế thuế nhỏ hơn tưởng
Động cơ ban đầu của nhiều doanh nghiệp rất rõ: dùng dịch chuyển sản xuất để tận dụng chênh lệch thuế quan Mỹ–Trung Quốc và giảm chi phí tổng thể. Theo ước tính của Economist Intelligence Unit, mức thuế hiệu dụng của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc khoảng 20%, trong khi Việt Nam 6,1%, Indonesia 13,4% và Thái Lan 4,5%. Đây là con số đủ hấp dẫn để thôi thúc chiến lược “China+1”, mở thêm cơ sở ở các nước thuế thấp hơn. Tuy nhiên, khi Washington mở rộng áp thuế với nhiều quốc gia khác, khoảng cách lợi thế thuế quan nhanh chóng thu hẹp. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Trung Quốc phải chịu mức thuế quan thực tế của Mỹ khoảng 20%, trong khi Việt Nam chỉ chịu mức 6,1%". Lợi thế thuế không còn đủ lớn để bù cho những chi phí phát sinh trong chuỗi cung ứng mới.
Hệ sinh thái sản xuất ngoài Trung Quốc: non trẻ và đắt đỏ
Vấn đề cốt lõi không nằm ở một vài điểm phần trăm thuế, mà ở việc các trung tâm sản xuất mới chưa có hệ sinh thái đủ trưởng thành. Heather Kuang thẳng thắn thừa nhận: "Lợi thế về chuỗi cung ứng của Trung Quốc vẫn quá lớn và rất khó để tái tạo hoạt động sản xuất trong nước ở những nơi khác". Nhiều nhà máy tại Ấn Độ, Đông Nam Á gặp khó khi kết hợp đủ lao động tay nghề cao, mạng lưới nhà cung cấp và nguồn điện ổn định. Trường hợp Jin Chaofeng phải đưa hoạt động sản xuất đồ nội thất ngoài trời trở lại Hàng Châu sau thời gian thử nghiệm ở nước khác cho thấy chi phí và độ trễ vận hành tăng mạnh. Công ty DST Pack tại Ba Lan cũng buộc phải chấp nhận thực tế rằng các nhà máy dự phòng ở Mỹ và châu Âu có chi phí mỗi đơn vị sản phẩm cao gấp 2–3 lần so với Thâm Quyến.
Doanh nghiệp rời đi rồi quay lại: Trung Quốc vẫn là điểm tựa
Sau một năm thử nghiệm né thuế bằng dịch chuyển sản xuất, một số doanh nghiệp bắt đầu quay lại với các nhà cung cấp Trung Quốc. Target đã đưa một phần đơn hàng trở lại Trung Quốc do gián đoạn chuỗi cung ứng và hạn chế năng lực sản xuất ở nơi khác. Một số nhà mua hàng từng chuyển dịch sang Ấn Độ, Indonesia hay Việt Nam cũng đang khôi phục quan hệ với đối tác Trung Quốc vì khó tìm được hệ sinh thái thay thế tương đương. Stanislaw Krykun, CEO DST Pack, đánh giá: trong bất kỳ cuộc khủng hoảng nào, nhà máy sản xuất tại Trung Quốc là lựa chọn ổn định nhất. Điều này lý giải vì sao nhiều doanh nghiệp áp dụng mô hình “China+1” chứ không “China-0”: họ đa dạng hóa nhưng vẫn giữ Trung Quốc như trụ cột chính. Bài toán thuế quan khiến họ dịch chuyển, nhưng thực tế chuỗi cung ứng kéo họ quay về.
Tương lai chuỗi cung ứng toàn cầu: tùy biến, không cực đoan
Cuộc gặp sắp tới giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình được doanh nghiệp toàn cầu theo dõi sát sao, kỳ vọng một cơ chế giảm rào cản với các mặt hàng không nhạy cảm. Dù chưa có dòng vốn sản xuất nào hoàn toàn quay ngược, xu hướng hiện tại khá rõ: né thuế thương mại là động lực mạnh, nhưng không thể thay thế toàn bộ chuỗi cung ứng hiện có. Những công ty như Yu Yangxian duy trì công suất tại Việt Nam chỉ ở mức khoảng 1/8 như một phương án dự phòng, sẵn sàng mở rộng nếu thuế quan Mỹ tăng mạnh trở lại. Chiến lược hợp lý trong giai đoạn căng thẳng thuế quan Mỹ–Trung Quốc không phải là rời bỏ Trung Quốc bằng mọi giá, mà là thiết kế chuỗi cung ứng linh hoạt: đa địa điểm, đa nguồn, nhưng thừa nhận rằng hệ sinh thái sản xuất Trung Quốc vẫn là trục quan trọng của công nghiệp toàn cầu.
