Cơ chế đặc thù hạ tầng APEC 2027 Phú Quốc là gì và vì sao mang tính bước ngoặt?
Cơ chế đặc thù hạ tầng phục vụ APEC 2027 Phú Quốc là một Nghị quyết của Quốc hội Việt Nam thiết lập khung chính sách riêng, cho phép các dự án hạ tầng trọng điểm đã khởi công nhưng vướng thủ tục được tiếp tục triển khai trên cơ sở kiểm soát hậu kiểm, nhằm tháo gỡ khó khăn dự án và đẩy nhanh tiến độ phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Sáng 24/8, với 464/476 đại biểu có mặt ấn nút tán thành, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án, công trình phục vụ APEC 2027 Phú Quốc. Đây không phải là một bước nới lỏng quản lý chung, mà là quyết định chính sách có mục tiêu rõ ràng: cứu tiến độ các công trình đã triển khai từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026, nhưng chưa kịp hoàn thiện toàn bộ thủ tục theo luật. Trong bối cảnh thời gian chuẩn bị Hội nghị cấp cao không còn nhiều, cơ chế này là thông điệp của Quốc hội: pháp luật phải đi cùng nhu cầu thực tiễn, không để thủ tục kìm chân các dự án chiến lược.
Nghị quyết nhắm vào những dự án nào và thay đổi điểm nghẽn ở đâu?
Điểm quan trọng đầu tiên của Nghị quyết là định nghĩa rất rõ phạm vi áp dụng, tránh biến cơ chế đặc thù thành "chiếc ô" bao trùm mọi dự án. Các trường hợp được hưởng cơ chế này là dự án nằm trong danh mục phục vụ Hội nghị APEC 2027 kèm theo Quyết định số 948/QĐ-TTg của Thủ tướng, cùng với các công trình, hạng mục trong dự án đối ứng trên quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư thực hiện Trung tâm tổ chức Hội nghị APEC theo hợp đồng BT. Bên cạnh đó, hoạt động khai thác, thu hồi khoáng sản, đổ chất thải và tiếp nhận chất thải phát sinh từ xây dựng để phục vụ các công trình này cũng nằm trong phạm vi chính sách. Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết Chính phủ đã rà soát, hoàn thiện đầy đủ danh mục các dự án, kèm thuyết minh thời điểm khởi công, thi công để báo cáo Quốc hội. Việc "chốt" danh mục là điểm mấu chốt: chính sách đặc thù chỉ được dùng như dao mổ, không phải dao phay, và tránh tạo tiền lệ áp dụng cho các trường hợp tương tự ngoài APEC 2027 Phú Quốc.
Từ tiền kiểm sang hậu kiểm: tăng tốc thủ tục mà không buông lỏng quản lý
Phần gây chú ý nhất trong cơ chế đặc thù hạ tầng là cách xử lý thủ tục: một số khâu được miễn, giảm hoặc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, nhưng không đồng nghĩa với "nhắm mắt làm ngơ". Dự thảo Nghị quyết được chỉnh lý đã bổ sung cơ chế phối hợp giữa tỉnh An Giang và các bộ, ngành liên quan trong kiểm soát hoạt động đổ, tiếp nhận chất thải xây dựng, khai thác khoáng sản, thẩm định và nghiệm thu công trình. Mục tiêu là bảo đảm các yêu cầu an toàn môi trường, phòng cháy chữa cháy, an toàn lao động và lợi ích nhà nước vẫn được giữ vững. Nhà làm luật chọn cách dịch chuyển trọng tâm từ phê duyệt trước sang kiểm soát sau đối với một số thủ tục, nhưng vẫn khẳng định nghĩa vụ của chủ đầu tư, nhà đầu tư, nhà thầu không hề được miễn trừ theo pháp luật hiện hành. Như một câu có thể trích dẫn từ báo cáo của Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn: “Dự thảo Nghị quyết là cơ chế đặc biệt để đẩy nhanh tiến độ, chứ không nhằm thay đổi hoặc miễn nghĩa vụ của các bên theo pháp luật hiện hành”. Đây là ranh giới pháp lý rõ ràng giữa tạo thuận lợi và dung túng sai phạm.
Trách nhiệm phân cấp và câu chuyện "địa phương quyết, địa phương chịu trách nhiệm"
Một nét đáng chú ý của chính sách Quốc hội Việt Nam lần này là nhấn mạnh tinh thần phân cấp, phân quyền cho địa phương nhưng đi kèm trách nhiệm rất cụ thể. Chính phủ, các bộ, ngành và UBND tỉnh An Giang được giao nhiệm vụ theo dõi, kiểm tra, thanh tra, bảo đảm chỉ áp dụng Nghị quyết với các dự án thuộc phạm vi đã được cấp thẩm quyền chấp thuận chủ trương, "tuyệt đối tránh mở rộng" hoặc tạo tiền lệ cho các trường hợp tương tự. Điều này cho thấy Quốc hội không muốn cơ chế đặc thù trở thành lối tắt phổ biến, mà là giải pháp tình thế để giữ tiến độ những công trình đã được Thủ tướng phê duyệt trong Quyết định 948/QĐ-TTg và các quyết định liên quan. Nghị quyết cũng làm rõ trách nhiệm của các cơ quan trong xác định sự cần thiết, tổng mức đầu tư, hiệu quả đầu tư… ở giai đoạn phê duyệt danh mục trước đó. Đồng thời, Chính phủ được giao nhiệm vụ chủ động đồng hành, phối hợp với An Giang để tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai các dự án phục vụ APEC 2027. Đây là sự phân vai: địa phương chịu trách nhiệm trực tiếp, nhưng Trung ương không đứng ngoài cuộc.
Tiến độ APEC 2027 Phú Quốc: kỳ vọng thực tế và điều kiện để cơ chế phát huy tác dụng
Điểm đáng nói là cơ chế đặc thù được ban hành trong thời điểm tiến độ các công trình APEC 2027 Phú Quốc đang mang tính cấp bách, nhưng nhiều vướng mắc thủ tục không thể giải quyết kịp bằng quy trình thông thường. Các dự án đã được Thủ tướng phê duyệt về sự cần thiết, tổng mức đầu tư, nguồn vốn, hiệu quả trong quá trình ban hành danh mục theo Quyết định 948/QĐ-TTg, nhưng khi đi vào triển khai lại phát sinh những vấn đề mới như định mức, đơn giá, xử lý chất thải, khai thác khoáng sản… mà hiện chưa có đủ cơ sở để đánh giá toàn diện. Sau khi Nghị quyết có hiệu lực, theo quy định, Chính phủ sẽ chỉ đạo UBND tỉnh An Giang và các cơ quan liên quan đánh giá đầy đủ các vướng mắc và đề xuất giải pháp, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định chính sách xử lý. Về bản chất, cơ chế đặc thù chỉ là đường băng, còn máy bay – tức các dự án hạ tầng APEC 2027 Phú Quốc – có cất cánh đúng giờ hay không sẽ phụ thuộc vào mức độ nghiêm túc trong thực thi, trách nhiệm bồi thường khi xảy ra sự cố môi trường, và năng lực quản trị dự án tại địa phương. Kỳ vọng đặt ra là lớn, nhưng câu trả lời cuối cùng sẽ nằm ở thực tiễn triển khai trong hai năm tới.
