Cơ chế đặc thù APEC 2027: Định nghĩa lại trình tự dự án hạ tầng
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp chính sách cho phép các dự án hạ tầng phục vụ hội nghị tại Phú Quốc được thi công song song với quá trình hoàn thiện thủ tục hành chính, đồng thời áp dụng quy trình rút gọn về quy hoạch, đầu tư và kiến trúc để rút ngắn thời gian chuẩn bị mà vẫn giữ nguyên yêu cầu về an toàn, chất lượng và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan. Sáng 3/8, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn thay mặt Chính phủ trình Quốc hội dự thảo nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ vướng mắc cho các công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Tinh thần chính trị rất rõ: hoặc đổi cách làm, hoặc không kịp hạ tầng. Theo tính toán, nếu giữ nguyên quy trình thông thường, chỉ riêng giai đoạn thủ tục đã ngốn 18-36 tháng trước khi khởi công. Trong khi đó, tất cả công trình phải hoàn thành trước hội nghị từ 3 đến 6 tháng để vận hành thử và kiểm tra tổng thể. Ở góc độ quy hoạch hạ tầng Phú Quốc, đây không đơn thuần là “nới lỏng” luật, mà là thử nghiệm một mô hình quản trị dự án khẩn cấp: chấp nhận cho máy xúc xuống hiện trường trước khi hồ sơ đi hết vòng, nhưng mọi khối lượng đã làm đều phải được ghi nhận, kiểm toán và trả về khuôn khổ pháp lý sau đó.
Năm nhóm chính sách: Khi thủ tục phải chạy theo tiến độ
Trọng tâm của cơ chế đặc thù APEC 2027 là 5 nhóm chính sách về quy hoạch, kiến trúc, xử lý chất thải xây dựng, khoáng sản, đầu tư công và đầu tư kinh doanh, kể cả PPP. Nói thẳng, đây là bộ công cụ để hệ thống thủ tục buộc phải chạy theo tiến độ dự án, thay vì bắt dự án đứng chờ văn bản. Ở mảng quy hoạch hạ tầng Phú Quốc, dự thảo cho phép điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn; dự án đầu tư công và đầu tư kinh doanh được thực hiện theo quy trình đặc biệt. Thiết kế kiến trúc cũng được “cởi trói” khi không phải tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc, giảm một lớp quy trình vốn dễ kéo dài vô tận. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Nếu áp dụng đầy đủ trình tự, thủ tục thông thường về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, thì phải mất 18 - 36 tháng mới hoàn thành thủ tục để khởi công, thậm chí có thể kéo dài hơn”. Ở mặt thi công, chất thải xây dựng được phép đổ tạm ở vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, kèm giám sát chặt chẽ và trách nhiệm hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Với khoáng sản, khối lượng đã khai thác trước khi cấp phép sẽ được tính vào tổng khối lượng cấp phép sau này, hoặc được miễn cấp phép nếu hoạt động đã dừng. Đây là cách chính sách đẩy nhanh dự án bằng việc công nhận thực tế, thay vì yêu cầu “quay về vạch xuất phát” và làm lại từ đầu.
Thi công song song thủ tục: Đường tắt hay chiếc cầu hẹp?
Điểm gây tranh luận nhất chính là cơ chế cho phép thi công song song thủ tục. Dự thảo nghị quyết nêu rõ: các công trình đã triển khai được tiếp tục thi công trong quá trình hoàn thiện thủ tục để đáp ứng tiến độ cấp bách của Hội nghị cấp cao APEC 2027. Về bản chất, đây là lời thừa nhận rằng luật hiện hành quá chậm so với nhu cầu triển khai các dự án Phú Quốc hạ tầng quy mô lớn. Chính sách này đi kèm điều kiện: khối lượng và giá trị công trình đã thi công sẽ được ghi nhận khi ký hợp đồng xây dựng hoặc phụ lục hợp đồng, làm cơ sở nghiệm thu, giải ngân, thanh toán, quyết toán. Với các dự án đã thi công nhưng chưa hoàn tất thủ tục, quy trình đơn giản, rút gọn hoặc cơ chế đặc biệt sẽ được áp dụng để đưa phần việc đã làm vào “vùng hợp pháp” một cách nhanh nhất. Có thể trích dẫn thêm: “Do đó, tại dự thảo Nghị quyết, Chính phủ đề xuất một loạt cơ chế xử lý linh hoạt gồm: cho phép tiếp tục thi công song song với hoàn thiện thủ tục; ghi nhận kết quả đối với khối lượng đã thi công; áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn”. Vấn đề không nằm ở ý tưởng, mà ở việc kỷ luật thi công và chất lượng công trình có theo kịp nhịp chạy của hồ sơ hay không.
Dự án BT, giao đất từng phần và bài toán trách nhiệm
Cơ chế đặc thù APEC 2027 sẽ là phép thử lớn cho các dự án BT – loại hình vốn dễ nhạy cảm về lợi ích đất đai. Đối với dự án đối ứng thuộc hợp đồng BT đã thi công nhưng chưa hoàn tất thủ tục sử dụng đất, Chính phủ đề xuất cho phép giao đất từng phần, thanh toán bằng quỹ đất theo giá đất cụ thể tại thời điểm hồ sơ thiết kế cơ sở của dự án đối ứng được phê duyệt. Thời gian tính giá trị quyền sử dụng đất là 70 năm từ thời điểm bàn giao mặt bằng. Song song, nghị quyết nhấn mạnh nguyên tắc: chỉ xử lý vướng mắc cho các dự án, công trình đã thi công trước, không hợp pháp hóa sai phạm có tính chất vụ lợi, không để phát sinh sai phạm mới, không loại trừ trách nhiệm cá nhân vụ lợi. Những người thực hiện nhiệm vụ theo nghị quyết được miễn trách nhiệm nếu không vụ lợi nhưng vẫn xảy ra thiệt hại, trong khi hành vi tham nhũng, trục lợi vẫn bị xử lý đầy đủ. Ở chiều tích cực, cơ chế này giữ cho dòng tiền và mặt bằng dự án BT không bị tắc nghẽn, tránh lãng phí nguồn lực đã bỏ ra. Nhưng ở chiều ngược lại, nó đòi hỏi HĐND và UBND tỉnh An Giang phải “tuyệt đối không để trục lợi chính sách”, như chính dự thảo nhấn mạnh. Cánh cửa linh hoạt được mở, nhưng thanh gươm trách nhiệm vẫn treo lơ lửng trên đầu những người quyết định.
Phú Quốc và bài kiểm tra năng lực thi công trong thời gian ngắn
Điều ít được nói thẳng ra là: cơ chế đặc thù chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại nằm ở năng lực tổ chức thi công và điều phối hạ tầng tại Phú Quốc. Tỉnh An Giang hiện triển khai 21 dự án phục vụ APEC 2027, trong đó Trung tâm Hội nghị và Triển lãm có tổng diện tích sàn hơn 152.000 m2. Mọi công trình phải sẵn sàng trước thời điểm hội nghị 3-6 tháng để vận hành thử. Nếu bộ máy quản lý dự án không đủ tầm, thi công song song thủ tục có thể trở thành “chạy hai việc nhưng không xong việc nào”. Mặt tích cực của chính sách đẩy nhanh dự án là rõ ràng: các quy trình quy hoạch, đầu tư, kiến trúc được đơn giản hóa; chất thải xây dựng, khai thác khoáng sản, nghiệm thu và thanh toán khối lượng công trình đều có cơ chế riêng để ghi nhận kết quả đã thực hiện và tránh lãng phí. Nhưng chính sách thông minh không tự tạo ra kỷ luật; nó chỉ phơi bày năng lực thật của hệ thống. Khi Quốc hội dự kiến thông qua nghị quyết theo trình tự rút gọn tại kỳ họp không thường lệ tháng 8/2026, với hiệu lực 5 năm, Phú Quốc đang bước vào một giai đoạn “thi cử” về quản trị hạ tầng. Nếu vượt qua, cơ chế đặc thù APEC 2027 sẽ không chỉ là đường tắt cho một hội nghị, mà còn là tiền lệ để Việt Nam nghĩ lại cách làm thủ tục trong những chiến dịch hạ tầng có tính quốc gia.
