Cơ chế đặc thù APEC 2027 tại Phú Quốc là gì – và tại sao nó không thể chỉ là “giải cứu” thủ tục?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 tại Phú Quốc là gói quy định và chính sách riêng, do Chính phủ đề xuất Quốc hội ban hành bằng Nghị quyết, nhằm xử lý vướng mắc pháp lý cho các dự án hạ tầng đã khởi công gấp trong giai đoạn chuẩn bị Hội nghị cấp cao, cho phép tiếp tục thi công song song với việc hoàn thiện hồ sơ nhưng vẫn giữ nguyên các yêu cầu về an toàn, chất lượng và trách nhiệm giải trình của từng tổ chức, cá nhân liên quan.
Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI sáng 3/8, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn – thừa ủy quyền Thủ tướng – trình bày Tờ trình về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Về bản chất, đây không phải là một đạo luật mới, mà là “đường băng pháp lý” riêng cho một nhóm dự án đặc biệt cấp bách.
Nhóm dự án được nhắm tới là các công trình hạ tầng phục vụ APEC đã được tổ chức thi công từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026, thuộc danh mục Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định 948/QĐ-TTg ngày 17/5/2025, bao gồm cả các hạng mục đối ứng của dự án BT Trung tâm Hội nghị APEC và các dự án có hoạt động khai thác, thu hồi khoáng sản phục vụ thi công. Nói cách khác, cơ chế đặc thù APEC 2027 là “liều thuốc” nhắm đúng vào những công trình đã lỡ chạy trước khi kịp đeo đủ “giấy tờ pháp lý”.
Áp lực tiến độ và lựa chọn chính trị: vì sao phải chấp nhận thi công trước, hoàn thiện thủ tục sau?
Điểm xuất phát của cơ chế đặc thù APEC 2027 không phải là sự dễ dãi với pháp luật, mà là cái giá rất cụ thể của việc chậm trễ: nếu giữ nguyên quy trình thông thường về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, thời gian hoàn tất thủ tục có thể kéo dài 18–36 tháng, đồng nghĩa nhiều công trình khó hoàn thành trước Hội nghị cấp cao. Trong bối cảnh thời gian chuẩn bị bị nén mạnh, lựa chọn “thi công trước, hoàn thiện thủ tục sau” là một quyết định chính trị hơn là kỹ thuật.
Theo Tờ trình số 437/TTr-CP, tổ chức thành công Hội nghị cấp cao APEC 2027 được xác định là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, nhiều lần được Bộ Chính trị, Ban Bí thư và lãnh đạo Đảng, Nhà nước chỉ đạo. Từ tháng 5/2025, Thủ tướng đã giao nhiệm vụ chuẩn bị điều kiện tổ chức, yêu cầu triển khai nhanh các dự án hạ tầng tại Phú Quốc; tỉnh An Giang và nhà đầu tư buộc phải “vừa chạy vừa xếp hàng” về thủ tục, nhất là trong điều kiện thi công trên đảo, vận chuyển vật liệu, bảo đảm quốc phòng – an ninh và môi trường đều phức tạp.
Trong thực tế, vì yêu cầu cấp bách về tiến độ, một số dự án đã được thi công khi thủ tục pháp lý về quy hoạch, đầu tư, đất đai, khoáng sản, xây dựng, môi trường chưa hoàn tất. Đến thời điểm này, nếu không có cơ chế đặc thù để tháo gỡ vướng mắc pháp lý, các công trình hạ tầng phục vụ APEC tại Phú Quốc có nguy cơ đình trệ trên đại công trường, kéo theo rủi ro không đáp ứng kịp yêu cầu tổ chức sự kiện đối ngoại lớn của đất nước.
Cơ chế đặc thù APEC 2027 sẽ “nắn” lại quy trình hành chính như thế nào?
Điểm đáng bàn nhất của cơ chế đặc thù APEC 2027 là cách nó cải cách quy trình hành chính mà không xóa nhòa nguyên tắc pháp lý. Chính phủ đề xuất cho phép các dự án, công trình đủ điều kiện tiếp tục thi công trong thời gian hoàn thiện thủ tục, nhằm bảo đảm tiến độ. Những dự án vẫn đang hoàn thiện hồ sơ sẽ được áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn hoặc cơ chế đặc biệt, song vẫn phải đáp ứng đầy đủ quy chuẩn kỹ thuật, an toàn công trình, môi trường, phòng cháy chữa cháy và an toàn lao động.
Một nét đáng chú ý là cơ chế ghi nhận khối lượng đã thi công trước khi hoàn tất thủ tục đầu tư, làm cơ sở nghiệm thu, thanh toán, giải ngân và kiểm toán; với các dự án BT, cho phép giao đất từng phần và xác định giá trị quỹ đất thanh toán theo giá đất cụ thể tại thời điểm phê duyệt thiết kế cơ sở, thời hạn sử dụng đất tính từ lúc bàn giao mặt bằng. Đây là bước đi thẳng vào nút thắt lớn: xử lý tình trạng “đã làm rồi nhưng chưa có cơ chế pháp lý để trả lời câu hỏi tiền – đất – trách nhiệm”.
Về chất thải xây dựng, dự thảo cho phép đổ thải tạm thời tại các vị trí do cơ quan có thẩm quyền chọn, kèm yêu cầu giám sát chặt chẽ và hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Nghị quyết cũng được đề xuất có hiệu lực trong 5 năm; các dự án đã áp dụng cơ chế đặc thù sẽ được tiếp tục thực hiện đến khi hoàn thành, tránh rủi ro “đổi luật giữa dòng”. Đây là cải cách quy trình hành chính có thời hạn, nhắm đúng một nhóm dự án, chứ không phải “cửa mở vĩnh viễn”.
Lằn ranh đỏ: tháo gỡ vướng mắc pháp lý nhưng không hợp thức hóa sai phạm
Tuy nhiên, mọi cơ chế đặc thù đều mang theo rủi ro: từ chỗ cứu tiến độ đến chỗ bị dùng để hợp thức hóa sai phạm. Tờ trình 437/TTr-CP nhấn mạnh nguyên tắc: Nghị quyết chỉ tạo cơ sở pháp lý xử lý vướng mắc của các dự án cấp bách phục vụ APEC, không hợp pháp hóa các sai phạm mang tính vụ lợi, không loại trừ trách nhiệm tổ chức, cá nhân có hành vi vụ lợi và không để phát sinh sai phạm mới. Theo đó, các cơ chế đặc thù được thiết kế để vừa bảo đảm tiến độ, vừa tăng cường kiểm soát chất lượng, an toàn, phòng chống thất thoát, tiêu cực và trục lợi chính sách.
Ở đây, “lằn ranh đỏ” rất rõ: dự án được tiếp tục thi công không có nghĩa mọi quyết định vội vàng trong quá khứ được miễn trừ. Khối lượng đã thi công sẽ được kiểm toán Nhà nước kiểm toán báo cáo quyết toán vốn đầu tư trước khi UBND tỉnh An Giang phê duyệt, thay vì tự mặc định là hợp lệ. Như vậy, cơ chế đặc thù chỉ giúp các dự án Phú Quốc không bị “chết đứng” vì thủ tục, còn việc ai sai ở đâu, sai đến mức nào, vẫn phải được xử lý theo pháp luật hiện hành.
Chiều cùng ngày, dự thảo Nghị quyết sẽ được đại biểu Quốc hội thảo luận tại các tổ, trước khi tiếp tục quy trình xem xét, cho ý kiến. Đây là điểm then chốt để Quốc hội siết lại các điều kiện, bảo đảm cơ chế đặc thù APEC 2027 thật sự là một công cụ tháo gỡ vướng mắc pháp lý, cải cách quy trình hành chính theo hướng minh bạch, chứ không trở thành “tấm áo khoác” cho những quyết định thiếu trách nhiệm trong quá khứ.
Kết luận: Phú Quốc cần cơ chế đặc thù, nhưng nhà đầu tư cần hơn một thông điệp nhất quán về thượng tôn pháp luật
Cơ chế đặc thù APEC 2027 cho các dự án Phú Quốc không phải là lựa chọn “có cũng được, không cũng được” mà là hệ quả tất yếu của việc dồn nén thời gian chuẩn bị một sự kiện đối ngoại lớn vào khung thủ tục hành chính vốn dĩ chậm chạp. Cho phép thi công trước khi hoàn tất toàn bộ thủ tục hành chính là quyết định dũng cảm, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm một hệ thống giám sát, kiểm toán và chế tài đủ mạnh.
Ở tầm dài hạn, điều môi trường đầu tư cần không phải là thêm thật nhiều “cơ chế đặc thù”, mà là một quy trình bình thường nhưng đủ nhanh, đủ rõ và đủ tiên liệu để nhà đầu tư không phải đánh cược giữa tuân thủ và tiến độ. Việc Quốc hội sắp xem xét Nghị quyết với hiệu lực 5 năm mới chỉ là bước đầu; bước tiếp theo phải là tận dụng bài học Phú Quốc để cải cách quy trình hành chính trên diện rộng, để những công trình hạ tầng chiến lược sau APEC không còn phải dựa vào “cơ chế xin – cho đặc biệt” mà vẫn có thể cán đích đúng hẹn.
