Cơ chế đặc thù APEC là gì và vì sao Phú Quốc cần gấp?
Cơ chế đặc thù APEC là một nghị quyết của Quốc hội quy định các chính sách, thủ tục linh hoạt nhằm tháo gỡ khó khăn pháp lý, xử lý vướng mắc về trình tự, thẩm quyền và thủ tục hành chính cho các dự án hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại đặc khu Phú Quốc, nhưng vẫn giữ nguyên các nguyên tắc giám sát, trách nhiệm và không hợp thức hóa sai phạm vì vụ lợi. Nghị quyết về cơ chế đặc thù APEC dành cho Phú Quốc đã được Quốc hội thông qua tại phiên họp bất thường sáng 24/8 với 464/476 đại biểu tán thành, tương đương 92,8% số đại biểu tham gia biểu quyết.
Điểm cốt lõi của nghị quyết là gỡ vướng pháp lý hạ tầng cho các dự án Phú Quốc 2027 đã triển khai nhưng thủ tục chưa hoàn tất, thay vì chấp nhận rủi ro chậm tiến độ APEC. Nghị quyết tập trung vào các dự án, công trình, hạng mục phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang, được triển khai và thi công trong giai đoạn từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026, nhưng thủ tục pháp lý theo quy định chưa hoàn thiện. Nói cách khác, đây là một giải pháp “cởi trói có điều kiện” cho những công trình đã lỡ bước trước pháp luật, nhưng Nhà nước vẫn cần kịp tiến độ tổ chức sự kiện.
Những vướng mắc pháp lý nào được gỡ cho các dự án Phú Quốc?
Nghị quyết cơ chế đặc thù APEC không phải là tấm “bùa miễn tội”, mà là bộ công cụ pháp lý để xử lý các tình huống đã phát sinh trong thực tế. Phạm vi áp dụng được thiết kế đủ rộng để giải quyết điểm nghẽn, nhưng đủ chặt để tránh tạo tiền lệ nguy hiểm. Trước hết, nghị quyết nhắm vào các dự án thuộc danh mục phục vụ Hội nghị APEC 2027 ban hành kèm Quyết định 948/QĐ-TTg của Thủ tướng về việc triển khai nhanh các dự án phục vụ hội nghị tại thành phố Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang. Điều này giúp khẳng định rằng chỉ những dự án đã được cấp có thẩm quyền cho chủ trương mới được hưởng cơ chế đặc thù, tránh mở rộng tùy tiện.
Tiếp đó, cơ chế đặc thù APEC bao trùm cả các công trình, hạng mục thuộc dự án đối ứng trên quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư thực hiện dự án Trung tâm tổ chức Hội nghị APEC theo loại hợp đồng Xây dựng – Chuyển giao (BT). Đây là điểm then chốt, bởi các dự án BT luôn tiềm ẩn rủi ro chậm giao đất, vướng thủ tục định giá, phê duyệt quỹ đất thanh toán. Nghị quyết còn bao gồm hoạt động khai thác, thu hồi khoáng sản, đổ và tiếp nhận chất thải xây dựng phục vụ các dự án nêu trên. Như vậy, từ công trình chính đến hạ tầng hỗ trợ và cả hoạt động cung ứng vật liệu, xử lý chất thải đều có khung pháp lý đặc thù để xử lý nhanh hơn, thay vì “tắc” ở nhiều khâu thủ tục chồng chéo.
Từ tiền kiểm sang hậu kiểm: Nới thủ tục nhưng không nới trách nhiệm
Một trong những thay đổi đáng chú ý là sự dịch chuyển từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm đối với các dự án Phú Quốc 2027 được hưởng cơ chế đặc thù APEC. Theo báo cáo của Chính phủ, việc áp dụng cơ chế đặc thù nhằm miễn hoặc giảm một số thủ tục thực chất là chuyển một phần kiểm tra sang giai đoạn hậu kiểm, chứ không phải buông lỏng quản lý. Nhìn ở góc độ quản trị, đây là lựa chọn khó nhưng cần thiết: hoặc cứng nhắc giữ đủ mọi thủ tục và chấp nhận rủi ro chậm tiến độ, hoặc linh hoạt nhưng siết trách nhiệm sau đó. Nghị quyết chọn phương án thứ hai, với điều kiện kiểm soát chặt.
Nghị quyết quy định rõ nguyên tắc xử lý vướng mắc phải bảo đảm không hợp pháp hóa sai phạm mang tính vụ lợi (nếu có), không để phát sinh sai phạm mới, và không loại trừ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân có sai phạm vì mục đích vụ lợi. Đây là thông điệp chính trị quan trọng: cơ chế đặc thù APEC là để gỡ vướng pháp lý hạ tầng, không phải để “rửa” các hành vi trục lợi. Cùng với đó, Chính phủ, các bộ và UBND tỉnh An Giang có trách nhiệm giám sát, thanh tra, kiểm toán, bảo đảm nghị quyết chỉ được áp dụng trong phạm vi đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Theo một phát biểu, “tuy chuyển sang hậu kiểm, nhưng mọi hành vi lợi dụng nghị quyết để tham nhũng, tiêu cực sẽ bị xử lý nghiêm”.
Không có cơ chế riêng về giá vật liệu, nhân công: điểm mạnh hay khoảng trống?
Một điểm gây tranh luận là việc nghị quyết không bổ sung cơ chế riêng về định mức, đơn giá xây dựng hay chi phí vật liệu, nhân công. Nhiều ý kiến kỳ vọng cơ chế đặc thù APEC sẽ xử lý triệt để cả nút thắt về chi phí, vốn là yếu tố khiến nhiều dự án Phú Quốc 2027 khó triển khai. Tuy nhiên, trong quá trình hoàn thiện dự thảo, UBND tỉnh An Giang và các nhà đầu tư mới chỉ báo cáo một số khó khăn cụ thể trong áp dụng định mức, đơn giá, chưa đủ cơ sở để Chính phủ tổng kết toàn diện và trình chính sách xử lý ngay.
Theo giải trình, sau khi nghị quyết có hiệu lực, Chính phủ sẽ chỉ đạo An Giang và các cơ quan liên quan rà soát, đánh giá đầy đủ vướng mắc về định mức, đơn giá rồi đề xuất hướng xử lý đúng thẩm quyền, trình tự và thủ tục. Cách làm này thể hiện ưu tiên rõ ràng: tập trung trước vào gỡ vướng pháp lý, thủ tục cho các dự án đã khởi công; còn các vấn đề về chi phí sẽ được xử lý theo quy trình hiện hành. Về mặt tích cực, điều này giúp nghị quyết sớm được ban hành, tránh kéo dài. Nhưng ở chiều ngược lại, nếu không sớm hoàn thiện chính sách về chi phí, nhiều nhà đầu tư có thể vẫn dè dặt, khiến hiệu quả tăng tốc hạ tầng chưa đạt kỳ vọng.
Ý nghĩa đối với tiến độ hạ tầng Phú Quốc và kết luận
Nghị quyết cơ chế đặc thù APEC sẽ có hiệu lực từ ngày 1/9/2026. Khoảng đệm thời gian này vừa đủ để các bộ, ngành và tỉnh An Giang chuẩn bị phương án triển khai, đồng thời rà soát đầy đủ danh mục dự án nằm trong phạm vi áp dụng, như Chính phủ đã báo cáo tại Văn bản số 622. Với các dự án đã khởi công từ 3/2025 đến trước 18/5/2026, đây là “cửa thoát” rõ ràng để hợp thức hóa các bước thủ tục còn dở dang, miễn là không gắn với mục đích vụ lợi. Nếu được tổ chức tốt, cơ chế đặc thù APEC có thể quyết định việc Phú Quốc kịp hoàn thiện trung tâm hội nghị, hạ tầng giao thông, vật liệu và xử lý chất thải phục vụ Hội nghị APEC 2027.
Điều quan trọng là phải giữ đúng tinh thần “đặc thù nhưng không ngoại lệ”: nghị quyết chỉ áp dụng trong phạm vi đã được phê duyệt, không mở rộng, không tạo tiền lệ cho các trường hợp tương tự ngoài APEC. Khi đó, cơ chế đặc thù APEC sẽ vừa là công cụ gỡ vướng pháp lý hạ tầng, vừa là phép thử đối với năng lực tổ chức, giám sát của bộ máy địa phương theo tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Nếu Phú Quốc tận dụng được cơ hội này để hoàn thành các dự án Phú Quốc 2027 đúng tiến độ, đây sẽ là minh chứng rằng cải cách thủ tục, hậu kiểm chặt chẽ và kỷ luật trách nhiệm có thể song hành, thay vì phải lựa chọn một trong hai.
