Thành công metro là gì? Định nghĩa lại thước đo
Thành công metro là mức độ mà một tuyến đường sắt đô thị được hoàn thành đúng tiến độ, kiểm soát được chi phí, vận hành an toàn và thu hút được người dân sử dụng ở quy mô lớn, qua đó định hình lại không gian đô thị và nâng cao chất lượng kết nối cho cả thành phố. Khi hàng triệu tỷ đồng được đầu tư cho mạng lưới metro, câu hỏi quan trọng không phải là khởi công được bao nhiêu dự án, mà là bao nhiêu kilômét đường sắt được đưa vào vận hành đúng kế hoạch, an toàn và hiệu quả. Nếu chỉ đếm số lễ động thổ, chúng ta dễ tự đánh lừa rằng hệ thống giao thông công cộng đang “cất cánh”, trong khi thực tế có thể vẫn là những công trường dở dang, chi phí đội lên và người dân chưa có thêm lựa chọn di chuyển tin cậy.
Tuyến 8 và 14: Cú kiểm tra năng lực quản trị dự án của Hà Nội
Hai tuyến metro số 8 và 14 được Hà Nội khởi công tháng 6/2026, kết nối Hòa Lạc - Dương Xá và cầu Thăng Long - Gia Lâm, dự kiến hoàn thành năm 2030. Đây không chỉ là thêm hai đường ray trên bản đồ; đó là phép thử xem Thủ đô có thực sự kiểm soát tiến độ xây dựng và quản lý chi phí hạ tầng tốt hơn những dự án trước hay không. Tuyến số 8 dài 91 km, đi qua Hòa Lạc, Sơn Đồng, Mai Dịch, Vành đai 3, Lĩnh Nam tới Dương Xá. Tuyến 14 dài 32 km, nối cầu Thăng Long với Vinhomes Ocean Park. Trong bối cảnh hệ thống đường sắt đô thị Hà Nội được quy hoạch khoảng 1.200 km, với mạng lưới nội vùng 979 km, hai tuyến này là mắt xích quan trọng phía Đông và sẽ phơi bày rõ ràng năng lực tổ chức thực hiện, chứ không chỉ năng lực lập quy hoạch trên giấy.
Bài học từ những tuyến chậm tiến độ: Tiền đội lên theo thời gian
Khi đánh giá dự án metro, chúng ta không thể bỏ qua bài học đắt giá từ những tuyến kéo dài hàng chục năm. Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên mất khoảng 17 năm từ khi phê duyệt đến khi vận hành, vốn đầu tư tăng từ 17.387 tỷ đồng lên hơn 43.700 tỷ đồng, gấp khoảng 2,5 lần ban đầu. Tuyến Nhổn - Ga Hà Nội cũng khởi công năm 2009, sau 15 năm mới khai thác thương mại đoạn trên cao; vốn tăng từ 18.408 tỷ đồng lên 34.826 tỷ đồng, đội thêm hơn 16.400 tỷ đồng. Đây là minh chứng sống động cho nhận định: "Dự án càng kéo dài, nguy cơ tăng tổng mức đầu tư, phát sinh chi phí và giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực càng cao". Nói cách khác, mọi tháng ngày chậm trễ đều được quy đổi thành chi phí hạ tầng tăng thêm, gánh nặng rơi lên ngân sách và người nộp thuế.
Từ tiến độ, chi phí đến khả năng khai thác và người dùng
Kiểm soát tiến độ xây dựng và quản lý chi phí hạ tầng chỉ là một nửa bài toán; nửa còn lại là khai thác đường sắt đô thị và mức độ người dân chấp nhận sử dụng. Mạng lưới giao thông công cộng khối lượng lớn với nhà ga cố định đang bổ sung một lớp kết nối mới cho phía Đông Thủ đô, thay đổi phương thức di chuyển của người dân và giá trị bất động sản tại Ocean City. Khi 5 tuyến metro hoàn thành vào 2030, hành trình từ mọi hướng của Hà Nội tới khu “thành phố biển” phía Đông được kỳ vọng nhanh hơn, thuận tiện hơn. Mô hình hai tầng di chuyển – đi bộ, xe đạp, xe buýt nội khu cho hành trình ngắn; metro và xe buýt liên khu vực cho hành trình dài – chỉ phát huy nếu tàu chạy đúng giờ, tần suất đủ dày và giá vé hợp lý. Thành công giao thông công cộng vì thế phải được đo bằng số chuyến đi thực sự chuyển từ xe máy sang metro, không phải bằng chiều dài đường ray nằm yên trên bản đồ.
Từ danh sách khởi công đến chương trình khai thác bền vững
Hệ thống đường sắt đô thị tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn đầu tư với quy mô chưa từng có, khi một địa phương đặt mục tiêu tới 28 tuyến dài 1.024 km, còn Hà Nội hướng tới mạng lưới khoảng 1.200 km. Nghị quyết 188/2025/QH15 cho phép bố trí vốn ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư và tách giải phóng mặt bằng thành dự án độc lập, mở ra cơ hội tháo gỡ các nút thắt cũ. Nhưng nếu vẫn coi thời điểm khởi công là đích đến, chúng ta sẽ lặp lại vòng xoáy chậm tiến độ, đội vốn. Thành công chương trình metro, như đã được nhấn mạnh, "không nên được đo bằng số lễ khởi công, mà bằng số km đường sắt được đưa vào vận hành an toàn, đúng tiến độ, kiểm soát được chi phí và tạo ra giá trị đô thị". Kết luận cuối cùng đơn giản nhưng đòi hỏi kỷ luật: mọi quyết định về metro phải xoay quanh khả năng hoàn thành đúng hạn, vận hành ổn định và được người dân sử dụng đông đảo – nếu không, chúng ta chỉ đang xây những biểu tượng tốn kém, không phải hệ thống giao thông công cộng hiệu quả.
