Ba tuyến metro mới: bước ngoặt kết nối vùng Đông Nam Bộ
Ba tuyến metro TP.HCM dài hơn 90 km sắp khởi công là các tuyến đường sắt đô thị kết nối Thành phố mới Bình Dương - Suối Tiên, Thủ Dầu Một - trung tâm TP.HCM và Tân Sơn Nhất - Phú Hữu, hình thành trục liên kết giao thông khối đô thị TP.HCM – Bình Dương và các đầu mối hạ tầng quan trọng trong khu vực. Điểm quan trọng ở đây không chỉ là thêm vài tuyến metro TP.HCM khởi công, mà là sự dịch chuyển tư duy quy hoạch: thành phố ưu tiên 8 dự án metro giai đoạn 2026-2030, trong đó 3 tuyến này được trình phê duyệt trong tháng 12 và dự kiến khởi công ngay cuối năm. Điều đó cho thấy tham vọng tạo mạng lưới đường sắt đô thị đủ dày để thay đổi cấu trúc di chuyển toàn vùng, thay vì xử lý giao thông công cộng như các dự án rời rạc. Theo ông Phan Công Bằng, Trưởng Ban Quản lý đường sắt đô thị, TP.HCM đang khẩn trương hoàn tất thủ tục đầu tư, từ công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật đến bồi thường, tái định cư để kịp tiến độ khởi công. Đây là giai đoạn bản lề: nếu chậm, thành phố sẽ bỏ lỡ cửa sổ vàng để nâng cấp năng lực kết nối đô thị mới trong bối cảnh mở rộng vùng kinh tế.
Tuyến Thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên: trục tăng trưởng phía Bắc
Trong ba dự án, tuyến Thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên là biểu tượng rõ nhất cho xu hướng đô thị hóa vùng và kết nối đô thị mới thay vì chỉ chăm chăm vào khu trung tâm cũ. Tuyến dài khoảng 32,8 km, xuất phát từ depot Phú Chánh đến ga Bến xe Suối Tiên, kết nối trực tiếp với metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên. Với chiều dài như vậy, tuyến này tạo một xương sống giao thông công cộng xuyên suốt Bình Dương – cửa ngõ Đông Bắc TP.HCM. Việc kết nối vào metro số 1 khiến khu vực Suối Tiên trở thành nút trung chuyển chiến lược, nơi dòng người và dòng vốn có thể dịch chuyển nhanh hơn giữa khu công nghiệp – khu đô thị mới – trung tâm thành phố. Nếu hoàn thành đúng tiến độ, đây sẽ là cú hích giúp giảm phụ thuộc vào quốc lộ, nâng tầm trục Bắc – Nam mở rộng. Việc thành phố đang hoàn thiện phương án công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật, hồ sơ hướng tuyến và báo cáo nghiên cứu khả thi cho bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho thấy tuyến này không chỉ là quyết định về hạ tầng, mà là lựa chọn chính trị cho một không gian tăng trưởng mới.
Thủ Dầu Một – trung tâm TP.HCM: tái định nghĩa khái niệm “ngoại thành”
Tuyến metro số 2 đoạn Thủ Dầu Một – TP.HCM dài khoảng 35 km từ ga S5 đến ga Tao Đàn, kết nối vào tuyến metro ngầm số 2 Bến Thành – Tham Lương. Về mặt địa lý, đây là sợi dây kéo gần lại khoảng cách tâm lý giữa một thành phố công nghiệp như Thủ Dầu Một và khu lõi lịch sử Bến Thành – Tao Đàn. Dự án dự kiến bố trí 24 nhà ga, kết hợp đi trên cao và đi ngầm, mở ra cơ hội hình thành chuỗi điểm nút đô thị mới dọc tuyến. Đáng chú ý, ga Tao Đàn chính là điểm kết nối với dự án metro số 2 hiện đang tăng tốc thi công: máy đào hầm TBM đầu tiên dự kiến vận hành từ tháng 10-2027, các nhà ga hoàn thành kết cấu chính vào tháng 3-2029 và mục tiêu đưa vào khai thác thương mại cuối năm 2030. Khi hai đoạn số 2 cùng vận hành, khái niệm "ngoại thành" quanh Thủ Dầu Một sẽ thay đổi. Thời gian di chuyển rút xuống theo chuẩn đường sắt đô thị, dòng lao động có thể dịch chuyển linh hoạt hơn giữa các trung tâm việc làm. Vấn đề không còn là "đi bao lâu", mà là "chọn sống ở đâu" trong một vùng đô thị liên thông.
Tân Sơn Nhất – Phú Hữu: vành đai trong cho một đô thị nhiều cực
Khác với hai tuyến hướng tâm, metro số 6 giai đoạn 1, đoạn Tân Sơn Nhất – Phú Hữu dài khoảng 23 km lại hoạt động như một vành đai trong, kết nối các cực đô thị hiện hữu và tương lai. Tuyến bắt đầu từ khu vực nút giao Bà Quẹo (Trường Chinh – Âu Cơ) kết nối tại ga ST09 của metro số 2, sau đó chạy đến ga Phú Hữu, nơi dự kiến kết nối với đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành. Nếu triển khai đúng thiết kế, đây sẽ là tuyến kết nối đô thị mới ở phía Đông với sân bay hiện hữu, đồng thời chuẩn bị cho mối liên thông với Cảng hàng không quốc tế Long Thành qua tuyến Thủ Thiêm – Long Thành đang được nghiên cứu kéo dài. Về bản chất, đó là cách TP.HCM tự thiết kế lại bản đồ giao thông của mình: không chỉ thêm đường, mà tạo các mạch vòng giúp phân bổ lại dòng phương tiện, giảm áp lực hướng tâm lên khu trung tâm. Việc thành phố chủ động gửi Bộ Xây dựng lấy ý kiến về danh mục quy chuẩn, tiêu chuẩn chủ yếu áp dụng, cũng như thẩm định báo cáo khả thi bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho thấy ý chí biến tuyến này thành trục hạ tầng chiến lược, chứ không đơn thuần là một dự án bổ sung.
Từ ba tuyến mới đến mục tiêu mạng lưới metro 2030
Ba tuyến metro TP.HCM khởi công cuối năm không thể tách rời khỏi bức tranh lớn: thành phố xác định ưu tiên 8 dự án metro giai đoạn 2026-2030, với tham vọng nâng tổng chiều dài mạng lưới đường sắt đô thị lên khoảng 255 km. Trong đó, tuyến Bến Thành – Tham Lương đang được đẩy nhanh thi công, với kế hoạch hoàn thành ray tuyến chính và depot vào cuối 2029 và đưa vào vận hành thương mại cuối 2030. Một điểm đáng chú ý là chiến lược nội địa hóa: phần cầu cạn đã đạt 100% trong nước, còn phần hầm đặt mục tiêu nội địa hóa 60-70% ở các dự án tiếp theo; đầu máy, toa xe được định hướng mua sắm tập trung gắn với ưu tiên doanh nghiệp Việt. Đây không chỉ là câu chuyện tiết kiệm chi phí, mà là sự chuyển dịch quyền chủ động công nghệ trong tay chính quyền đô thị. Nếu TP.HCM giữ được kỷ luật tiến độ và giải bài toán bồi thường, tái định cư một cách minh bạch, ba tuyến metro mới sẽ là tiền đề để hình thành một vùng đô thị đa cực, nơi đường sắt đô thị định hình cách chúng ta sống, làm việc và di chuyển, thay vì chỉ chữa cháy cho ùn tắc.
