Dinh dưỡng học đường: Từ bữa ăn trên khay đến một chương trình sức khỏe quốc gia
Dinh dưỡng học đường là toàn bộ chính sách, hoạt động và nguồn lực liên quan đến bữa ăn trường học, an toàn thực phẩm, giáo dục dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe trong nhà trường, nhằm giúp học sinh phát triển hài hòa về thể chất, tinh thần và hình thành thói quen sống lành mạnh lâu dài.
Thông điệp rõ nhất từ hội thảo “Đồng hành – Kiến tạo tương lai – Vì một Việt Nam khỏe mạnh” là: sức khỏe học sinh không còn là phần việc phụ của nhà trường, mà là trục chính của chính sách giáo dục hiện nay. Quyết định 973/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026–2035 đặt ra mục tiêu nâng cao chất lượng y tế trường học, truyền thông, giáo dục, bảo vệ, chăm sóc và quản lý sức khỏe người học để các em phát triển toàn diện cả thể chất lẫn tinh thần. Việc nhân rộng mô hình bữa ăn học đường bảo đảm dinh dưỡng hợp lý, kết hợp vận động thể lực, đánh giá tình trạng dinh dưỡng và phối hợp chặt chẽ với gia đình đã được nêu rõ như một yêu cầu bắt buộc chứ không còn là sáng kiến tự phát của từng trường.
Vì sao phải thay đổi: khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế trong bữa ăn trường học
Nếu chỉ đọc các văn bản, có thể nghĩ dinh dưỡng học đường đã được lo chu toàn. Nhưng những con số được nêu tại hội thảo cho thấy khoảng cách rất lớn giữa mục tiêu chính sách sức khỏe học sinh và điều đang diễn ra hàng ngày. Ở nhiều nơi, nhân lực, cơ sở vật chất cho y tế trường học còn “rất hạn chế”, đặc biệt tại miền núi, vùng sâu, vùng xa. Nhiều trường chưa có bếp bán trú đạt chuẩn nên khó bảo đảm an toàn thực phẩm và tổ chức bữa ăn trường học đúng khuyến nghị.
Đáng lo hơn, công tác truyền thông, giáo dục sức khỏe cho học sinh mới chỉ chạm đến khoảng một nửa đối tượng: tỉ lệ người học được giáo dục về chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe chỉ khoảng 50%. Trong khi đó, mô hình thí điểm bữa ăn học đường tại 10 tỉnh, thành cho thấy khi được triển khai bài bản, hơn 95% giáo viên và phụ huynh đã thay đổi tích cực về kiến thức và thái độ với dinh dưỡng hợp lý. Cùng một hệ thống giáo dục, nhưng nơi nào có chiến lược rõ ràng, nơi đó bữa ăn trường học và sức khỏe học đường chuyển biến thấy rõ – đó là lời cảnh báo cho tình trạng “chính sách đi trước, thực tế đi chậm”.
Vai trò các bộ ngành: từ người “ra luật” đến người “giữ bếp”
Điểm đáng chú ý của Chương trình Sức khỏe học đường là cách tiếp cận đa ngành thay vì giao trọn trách nhiệm cho ngành giáo dục. Bộ Giáo dục và Đào tạo không chỉ ra văn bản, mà phải lồng ghép sức khỏe học đường – bao gồm dinh dưỡng học đường và an toàn thực phẩm – vào kế hoạch, quy trình, hệ thống giám sát chuyên môn của mình. Bộ Y tế, với các đơn vị chuyên môn về dinh dưỡng, tham gia xây dựng chuẩn khẩu phần, hướng dẫn đánh giá tình trạng dinh dưỡng, giám sát nguy cơ suy dinh dưỡng và thừa cân béo phì học đường.
Các ý kiến tại hội thảo nhấn mạnh việc thành lập hoặc củng cố cơ chế phối hợp liên ngành với vai trò, trách nhiệm giải trình rõ ràng, thay vì những cuộc vận động phong trào ngắn hạn. Ở tầm vĩ mô là hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về sức khỏe học đường, cân nhắc cả việc xây dựng Luật Dinh dưỡng học đường. Ở tầm trường học là ưu tiên bố trí nhân lực y tế, nâng cấp bếp ăn, khu bán trú, xây dựng phần mềm thực đơn cân bằng dinh dưỡng và số hóa hồ sơ sức khỏe học sinh. Khi từng mắt xích được xác định rõ nhiệm vụ – từ bộ, ngành tới hiệu trưởng, nhân viên y tế, cấp dưỡng – bữa ăn trường học mới thoát khỏi tình trạng “ai cũng có trách nhiệm nên không ai chịu trách nhiệm”.
Phối hợp đa bên: nhà trường, gia đình, y tế và cộng đồng cùng chia sẻ trách nhiệm
Một bữa ăn học đường an toàn thực phẩm và đủ chất không thể được quyết định chỉ trong khu bếp của nhà trường. Các bài học từ mô hình điểm cho thấy, hiệu quả chỉ xuất hiện khi dinh dưỡng hợp lý được gắn với vận động thể lực, theo dõi sức khỏe định kỳ và sự phối hợp chặt với gia đình. Cha mẹ cần hiểu rằng bữa ăn ở trường không thể “chữa cháy” cho khẩu phần mất cân bằng ở nhà; ngược lại, thói quen ăn uống lành mạnh phải được duy trì xuyên suốt cả hai môi trường. Chính quyền địa phương và ngành y tế có trách nhiệm kiểm tra an toàn thực phẩm, hỗ trợ tập huấn nhân viên nhà bếp, còn các tổ chức xã hội, cơ quan truyền thông góp phần đưa kiến thức dinh dưỡng học đường đến gần phụ huynh và học sinh hơn.
Chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe học sinh được khẳng định là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, không chỉ là nhiệm vụ của ngành Giáo dục hay ngành Y tế. Điều đó đòi hỏi những cơ chế đối tác mạnh mẽ và đa dạng, từ việc doanh nghiệp đồng hành trong nghiên cứu mô hình bữa ăn trường học, đến các hội đoàn hỗ trợ giám sát bếp ăn, cha mẹ tham gia xây dựng thực đơn, nhà khoa học cung cấp bằng chứng về suy dinh dưỡng, thiếu vi chất và thừa cân béo phì. Khi từng bên nhận rõ “phần việc” của mình, khái niệm chính sách sức khỏe học sinh sẽ thôi nằm trên giấy và trở thành những thay đổi cụ thể trong từng mâm cơm bán trú.
Huy động đa dạng nguồn lực: chiến lược dài hạn cho sức khỏe học sinh
Điểm mấu chốt, nhưng cũng là thách thức lớn nhất, là bài toán nguồn lực. Các bộ ngành có thể vạch ra lộ trình đến 2035, song nếu y tế trường học vẫn thiếu người, bếp ăn bán trú xuống cấp và giáo viên chưa được trang bị kiến thức về dinh dưỡng, mọi chỉ tiêu sẽ khó đạt. Vì vậy, tại hội thảo, quan điểm được nhấn mạnh là phải xã hội hóa một cách thông minh: ngân sách cho dinh dưỡng học đường cần minh bạch, có sự phối hợp giữa ngân sách nhà nước, đóng góp của phụ huynh và sự đồng hành của doanh nghiệp; đồng thời phân định phần Nhà nước bảo trợ, phần gia đình chi trả, phần tổ chức xã hội và doanh nghiệp hỗ trợ.
Theo các đại biểu, xã hội hóa không chỉ là huy động tiền mà là huy động mọi loại nguồn lực – chuyên môn, công nghệ, quản trị – hướng đến mục tiêu chung là chăm sóc sức khỏe người học. Chương trình Sức khỏe học đường đã xác định các chỉ tiêu cho hai giai đoạn 2026–2030 và 2031–2035, đồng thời giao nhiệm vụ hoàn thiện chính sách, tăng nhân lực y tế, nâng cấp cơ sở vật chất, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý sức khỏe học sinh. Nếu những cam kết này được thực thi nhất quán, bữa ăn trường học sẽ không chỉ là suất ăn đủ no, mà trở thành nền tảng cho một thế hệ khỏe mạnh hơn, có kỹ năng tự chăm sóc bản thân và năng lực học tập tốt hơn.
