Ảnh đen trắng và tham vọng kể một Việt Nam nhiều lớp
Dự án 100 chân dung người Việt qua ảnh đen trắng là một dự án nhiếp ảnh Việt mang tham vọng dùng gương mặt và ánh nhìn của từng cá nhân để kể nên những câu chuyện người Việt đa tầng, giàu ký ức và chất liệu văn hóa, đồng thời phản chiếu cách nhìn của chính nhiếp ảnh gia về đất nước và thời đại mình sống.
Ở Việt Nam, ảnh kể chuyện không phải điều mới, nhưng một dự án gom 100 gương mặt trong cùng một mạch ý tưởng luôn là tuyên ngôn tham vọng. Danh sách nhân vật mà Minh Nhon lựa chọn đã nói lên thái độ của anh: trong cùng một dự án có thành viên Da LAB, nghệ sĩ, diễn viên, cầu thủ, vận động viên khuyết tật, thành viên câu lạc bộ người khuyết tật, người làm công tác cứu trợ, nghệ nhân, nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa và cả một người gắn bó với nghề phở. Đó không phải dàn “ngôi sao” để treo trên tường, mà là một lát cắt xã hội, nơi mỗi người đại diện cho một cách tạo ra giá trị khác nhau.
Khi chọn chân dung đen trắng, dự án tự đặt mình vào vùng khó: bỏ đi sự hấp dẫn của màu sắc, chỉ giữ lại đường nét, ánh sáng và cảm xúc. Chính vì thế, hoặc nó sẽ là một bộ sưu tập khuôn mặt mờ nhạt, hoặc nó trở thành một bản đồ cảm xúc của một thế hệ người Việt. Và lựa chọn còn lại tùy thuộc vào mức độ trung thực của người cầm máy.
Minh Nhon: chụp người khác để nhìn lại chính mình
Điều thú vị nhất ở dự án này không nằm ở danh sách nhân vật, mà ở cách Minh Nhon định nghĩa lại chữ “ảnh hưởng”. Anh thừa nhận, khi phải đứng trước những người quá khác nhau, anh buộc phải suy nghĩ lại về mức độ nổi tiếng và vị thế xã hội: sức ảnh hưởng có thể nằm trong một tác phẩm, một trận đấu, một hành động cứu trợ, việc gìn giữ văn hóa hay cách một người sống khiến những người xung quanh thay đổi. Đây là tuyên bố quan trọng, vì nó kéo nhiếp ảnh chân dung ra khỏi vùng tôn vinh người thành công, đưa nó trở về với nhân tính đời thường.
Minh Nhon nói thẳng: “Tôi không muốn chụp họ như hình mẫu thành công. Tôi muốn nhìn họ như 100 người đàn ông có xuất phát điểm, cơ thể, nghề nghiệp và cách tạo ra giá trị hoàn toàn khác nhau”. Trong câu nói đó, người đọc nghe được cả một chủ trương thẩm mỹ: không đánh bóng, không tôn tượng, mà chấp nhận sự bất toàn của cơ thể và cuộc đời. Khi anh nói mình không chỉ ghi lại hình ảnh người Việt mà còn ghi lại chính mình, điều anh thú nhận là: mỗi bức ảnh là một câu trả lời cá nhân cho câu hỏi “tôi đang đứng ở đâu giữa những người này?”.
Ở góc độ ý kiến, đây là điểm khiến dự án đáng chú ý. Nhiếp ảnh chân dung thường dễ sa vào việc “làm hồ sơ khen thưởng bằng hình ảnh”: thẳng lưng, ánh sáng đẹp, vài câu chuyện truyền cảm hứng. Minh Nhon chọn cách khác: để những khác biệt – kể cả sự mong manh của thân thể hay nghề nghiệp – hiện lên trần trụi. Khi ấy, chân dung đen trắng không còn là bức ảnh “đẹp”, mà là một cuộc đối thoại về giá trị cá nhân trong một xã hội đang chuyển động nhanh.
Ảnh kể chuyện: từ Hội An của Nguyễn Anh Cường đến một Việt Nam rộng mở
Để hiểu vì sao một dự án chân dung đen trắng có thể gây chú ý, cần nhìn vào bối cảnh rộng hơn của nhiếp ảnh Việt. Có những người đã âm thầm chứng minh rằng ảnh kể chuyện không chỉ là vài khung hình đẹp trên mạng xã hội. Hành trình của Nguyễn Anh Cường là ví dụ: từ những bức ký họa đường phố, anh tìm thấy trong ống kính cách kể chuyện trầm lặng mà sâu sắc, mỗi khung hình lưu giữ những lát cắt đời sống và trầm tích văn hóa phố Hội. Nói cách khác, ông đang xây một “kho lưu trữ” ký ức Hội An bằng hình ảnh.
Năm 2016, khi tác phẩm “Ngôn ngữ nghề” – ghi lại khoảnh khắc chuốt gốm của một nghệ nhân làng gốm Thanh Hà – được Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam chọn tham dự cuộc thi Sony World Photography Awards, đó không chỉ là một cơ hội cá nhân. Năm đó, cả Việt Nam chỉ có bộ ảnh gồm 8 tác phẩm của 6 tác giả được chọn tham dự và bức ảnh của Nguyễn Anh Cường nằm trong số ấy; tác phẩm đoạt giải Tư quốc tế. Câu chuyện này cho thấy các lát cắt đời sống địa phương hoàn toàn có thể đứng ở sân chơi rộng hơn, miễn là được kể bằng ánh sáng và cảm xúc đủ thành thực.
Quan trọng hơn, Nguyễn Anh Cường hiểu thế mạnh của mình là sự am hiểu đời sống và không gian văn hóa Hội An. Anh dùng điều đó để xây dựng bối cảnh cho nhiều dự án, từ phóng sự truyền hình đến MV “Trường ca Phố cổ Hội An” mà anh tổ chức sản xuất, đạo diễn nội dung và đạo diễn hình ảnh. Đây không đơn thuần là công việc kỹ thuật; đó là lựa chọn dùng nhiếp ảnh như một cách bảo tồn ký ức thị giác của một đô thị cổ. Khi đặt dự án chân dung của Minh Nhon cạnh hành trình của Nguyễn Anh Cường, ta thấy rõ: ảnh kể chuyện ở Việt Nam đang dịch chuyển từ chụp “khoảnh khắc đẹp” sang xây những bộ sưu tập mang tính di sản.
Xu hướng sưu tập ký ức: từ Photo Tour đến kho lưu trữ chân dung
Trong hơn một thập kỷ gắn bó với nhiếp ảnh, Nguyễn Anh Cường bắt đầu nghĩ nhiều hơn về cách lan tỏa những giá trị văn hóa mà anh ghi lại trong tác phẩm. Một trong những kế hoạch anh ấp ủ là tổ chức các chương trình Photo Tour dành cho cộng đồng đam mê nhiếp ảnh trong nước và quốc tế. Ở đây, điều đáng nói không phải chuyện “tour”, mà là ý thức biến người chụp ảnh thành người tham gia vào quá trình ghi chép di sản. Thay vì đứng ngoài, khán giả được dẫn vào những lớp đời sống mà du lịch thông thường bỏ qua – từ nhịp sống bình dị đến các nghề truyền thống.
Qua ánh sáng, màu sắc và cảm xúc, những câu chuyện của Hội An, và rộng hơn là mọi miền đất Việt, vẫn được anh kể lại trong từng khung hình, âm thầm lan tỏa như một lời nhắc về vẻ đẹp bền bỉ của văn hóa và đời sống. Trong bối cảnh đó, một dự án sưu tập 100 chân dung đàn ông Việt của Minh Nhon không chỉ là “album cá nhân”. Nó phù hợp với xu hướng rộng hơn: xây những bộ sưu tập ảnh ghi lại di sản văn hóa và nhân vật, không chỉ ở tầm “danh nhân”, mà ở cả những người bình thường có sức ảnh hưởng trong phạm vi nhỏ.
Ở góc độ phê bình, điều này vừa là cơ hội vừa là trách nhiệm. Khi chân dung đen trắng của người Việt bắt đầu được sưu tập, treo trong nhà, mang đi triển lãm, chúng ta đang quyết định ai được ghi vào ký ức thị giác tập thể. Nếu danh sách ấy chỉ toàn gương mặt quen trên báo chí, dự án sẽ trở thành một bảng vàng khác. Nhưng khi trong cùng một chuỗi ảnh có cầu thủ, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa và người bán phở, đó là một tuyên bố chính trị lặng lẽ: ký ức tập thể phải có chỗ cho những người bình thường.
Kết luận: một Việt Nam soi mình trong ảnh đen trắng
Ở điểm cuối của mọi dự án nhiếp ảnh Việt dạng này, câu hỏi quan trọng nhất không còn là “ảnh đẹp không?” mà là “ảnh dùng để làm gì?”. Bộ chân dung đen trắng mà Minh Nhon theo đuổi, nếu dừng ở mức đẹp, sẽ nhanh chóng bị nhấn chìm trong vô số hình ảnh trên mạng. Nhưng nếu nó kiên định với lựa chọn nhìn nhân vật như những người đàn ông có xuất phát điểm, cơ thể, nghề nghiệp và cách tạo ra giá trị hoàn toàn khác nhau, nó có thể trở thành một tấm gương rộng cho xã hội soi lại mình.
Trong khi đó, những hành trình như của Nguyễn Anh Cường cho thấy một con đường khác của ảnh kể chuyện: kiên trì bám vào một vùng đất, một không gian văn hóa, cho đến khi nơi ấy hiện lên đầy đủ như một thực thể sống trong ảnh. Khi hai khuynh hướng này gặp nhau – một bên là chân dung con người, một bên là bối cảnh văn hóa – chúng tạo nên một hạ tầng ký ức bằng hình ảnh cho người Việt. Và đó là điều khiến dự án 100 chân dung, dù được nhìn như chiến dịch thương hiệu hay dự án cá nhân, vẫn đáng để chờ đợi: nó không chỉ đóng khung người Việt trong hiện tại, mà còn gợi mở cách chúng ta muốn được nhìn lại trong tương lai.
