Thị trường ấm lên chưa đồng nghĩa lợi nhuận nhẹ gánh
Sức mua thép là mức độ tiêu thụ sản phẩm thép của thị trường, phản ánh qua đơn hàng và lượng hàng bán ra; khi nhu cầu tăng, doanh nghiệp có thêm cơ hội cải thiện doanh thu nhưng chưa chắc giữ được phần lợi nhuận tương ứng. Trong chín tháng, lượng bán thép các loại đạt gần 27,7 triệu tấn, tăng 19,2% so với cùng kỳ, cho thấy đà phục hồi rõ nét. Dẫu vậy, doanh nghiệp thép vẫn đối mặt với chi phí đầu vào và tài chính tăng, nên doanh thu khởi sắc không tự động chuyển thành dòng tiền hay lợi nhuận bền vững. Cuối tháng 10, một số nhà sản xuất đồng loạt điều chỉnh giá bán thép cây, trong khi tiêu thụ trong nước tăng và tồn kho tại một số thời điểm ở mức thấp. Nhu cầu tốt là điểm tựa, nhưng cũng khiến bài toán chi phí của toàn chuỗi xây dựng thêm căng thẳng.
Từ ngày 19/10, Thép Việt Đức và Thép Hòa Phát Hưng Yên tăng giá một số dòng thép cây từ 100 đến 300 đồng mỗi ki-lô-gam tùy chủng loại và khu vực. Với công trình phần thô, thép có thể chiếm 40–50% giá trị; biến động giá vì thế nhanh chóng truyền sang ngân sách xây dựng và làm nhà thầu khó bảo toàn biên lợi nhuận.
Chi phí đầu vào tăng nhanh hơn khả năng giữ biên
Áp lực không dừng ở giá bán thép. So với cùng kỳ, cát xây dựng tăng tới 70%, đá tăng 30%, thép xây dựng tăng 28% và xi măng tăng 9%; nhiên liệu đắt hơn còn đẩy chi phí vận chuyển lên. Thiếu nhân công cũng khiến chi phí lao động tăng, trong khi định mức tại nhiều dự án đầu tư công chưa theo kịp giá thị trường. Đây là lý do sức mua thép hồi phục chưa đủ xóa gánh nặng: nhà sản xuất phải quản lý nguyên liệu và vốn, còn nhà thầu phải thi công với giá đầu vào cao và hợp đồng có thể không điều chỉnh kịp.
Kết quả của các doanh nghiệp thép cho thấy đà phục hồi phân hóa. Hòa Phát đạt doanh thu thuần quý III hơn 62.200 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế hơn 8.260 tỷ đồng; lũy kế chín tháng, doanh thu tăng khoảng 55% lên hơn 170.270 tỷ đồng, lợi nhuận vượt 23.740 tỷ đồng, hơn gấp đôi cùng kỳ. Nhưng lãi vay chín tháng đã vượt 4.620 tỷ đồng, gần gấp ba lần, cho thấy chi phí vốn có thể ăn vào thành quả tăng trưởng. Nam Kim tăng lợi nhuận chín tháng hơn 124%, còn Tôn Đông Á giảm doanh thu 6,4% và lợi nhuận 8,1%.
Lãi vay và dòng tiền nối áp lực thép với nhà thầu
Sức ép trong ngành thép không thể tách khỏi tình trạng của khách hàng xây dựng. Nhà thầu vừa gánh vật liệu đắt, vừa phải ứng tiền cho nhân công và máy móc trước khi nghiệm thu, thanh toán. Khoản phải thu lớn làm vốn lưu động mắc kẹt, trong khi chi phí vốn cao tiếp tục bào mòn lợi nhuận. Lãi suất cho vay bằng đồng Việt Nam bình quân quanh 11–13%, có lúc lên tới 15%, tạo sức ép đáng kể với doanh nghiệp phụ thuộc vốn vay.
Cuối tháng 9, Vinaconex có gần 5.338 tỷ đồng khoản phải thu ngắn hạn và dòng tiền kinh doanh âm 1.822 tỷ đồng, đảo chiều so với mức dương 2.259 tỷ đồng cùng kỳ. Những con số này cho thấy đơn hàng nhiều chưa chắc đồng nghĩa tiền về đúng lúc. Với nhà thầu dân dụng, thép chiếm tỷ trọng lớn trong phần thô nên mỗi đợt tăng giá đều có thể phát sinh thêm chi phí đáng kể; doanh nghiệp nhỏ, ít khả năng thương lượng và kiểm soát công nợ, dễ tổn thương hơn.
Quý cuối năm là phép thử sức chịu đựng
Trong quý IV/2026, nhà thầu dự kiến đẩy nhanh thi công và nghiệm thu để hoàn thành kế hoạch năm; riêng ba tháng cuối năm, khoảng 348.000 tỷ đồng vốn cần được giải ngân, hơn 30% kế hoạch cả năm. Nhịp triển khai này có thể tiếp tục nâng nhu cầu vật liệu, nhưng không bảo đảm lợi nhuận của cả chuỗi cùng tăng. Nếu giá nguyên liệu, nhân công và vận chuyển còn cao, còn lãi vay và thanh toán vẫn gây nghẽn dòng tiền, doanh thu tốt hơn vẫn có thể đi cùng biên lợi nhuận mỏng.
Điều cần theo dõi không chỉ là lượng thép bán ra hay giá niêm yết, mà còn là khả năng kiểm soát chi phí đầu vào, thu hồi công nợ và chuyển lợi nhuận thành dòng tiền. Doanh nghiệp thép có quản trị vốn tốt sẽ hưởng lợi nhiều hơn từ sức mua phục hồi; nhà thầu cần hợp đồng linh hoạt và kỷ luật dòng tiền để tránh biến khối lượng công việc lớn thành gánh nặng vốn. Thị trường đang hồi phục, nhưng chỉ khi chi phí được ghìm lại, đà tăng nhu cầu mới thực sự trở thành lợi nhuận.
