Lạm thu đầu năm học là gì và vì sao phụ huynh phải cảnh giác?
Lạm thu đầu năm học là tình trạng nhà trường hoặc ban phụ huynh đặt ra các khoản đóng góp bắt buộc, thu cào bằng, thiếu minh bạch, vượt quá quy định pháp luật và khả năng tự nguyện của phụ huynh, thường núp dưới danh nghĩa quỹ lớp, quỹ trường, xã hội hóa hay các khoản hỗ trợ học sinh, gây áp lực tài chính và tâm lý cho nhiều gia đình ngay từ đầu năm học mới.
Điều đáng nói là lạm thu không phải lúc nào cũng đến từ nhà trường; rất nhiều trường hợp xuất phát từ ban đại diện phụ huynh hoạt động thiếu giám sát, tự tung tự tác với quỹ lớp. Ngay cả khi chưa họp phụ huynh đầu khóa, một vài cá nhân đã đứng ra “nắm quyền” thu – chi, áp đặt mức đóng 2 triệu đồng mỗi gia đình mà chưa có bất kỳ kế hoạch hay danh mục chi tiêu cụ thể nào. Khi phụ huynh im lặng, các khoản thu sai biến thành “luật bất thành văn”, đẩy những người khó khăn vào thế phải chọn giữa sự sĩ diện và bữa ăn của con.
Trong khi đó, ở những nơi minh bạch và tôn trọng sự tự nguyện, các khoản đóng góp có thể tạo nên những hoạt động ý nghĩa, như bữa phá cỗ Trung thu trong lớp với mức đóng 100.000 đồng/hộ cho 39 học sinh, chi phí hơn 1 triệu đồng và phần dư được công khai sử dụng cho hoạt động tiếp theo. Sự khác biệt không nằm ở số tiền, mà ở cách thu – chi và việc phụ huynh có được quyền quyết định hay không.
Ban phụ huynh tự tung tự tác: từ tivi 40 triệu đến quỹ lớp “bốc hơi” nửa đầu năm
Những năm gần đây, nhiều vụ lạm thu đầu năm học cho thấy ban phụ huynh có thể trở thành “nhóm quyền lực mềm” chi phối túi tiền cả lớp. Ở một lớp 10A4, khi giáo viên gợi ý sắm tivi phục vụ dạy học, đa số phụ huynh đề nghị chọn thiết bị khoảng 10 triệu đồng để phù hợp điều kiện kinh tế đa dạng. Nhưng một nhóm nhỏ lại ép mua dòng máy đắt nhất, và tới khi lắp xong, mọi người mới “ngã ngửa” vì tivi trị giá hơn 40 triệu đồng, đi ngược với phương án tiết kiệm mà tập thể đã thống nhất trước đó.
Không dừng ở đó, ban phụ huynh còn tự ý triển khai sơn sửa phòng học, kéo wifi, lắp quạt, thay bóng đèn rồi mới thông báo “sự đã rồi”, hoàn toàn không lấy ý kiến cả lớp. Trong một tập thể hơn 50 học sinh với hoàn cảnh gia đình rất khác nhau, mọi khoản mua sắm đáng lẽ phải tuân thủ hành lang pháp lý, chứ không phải mong muốn của giáo viên chủ nhiệm hay túi tiền của vài người khá giả.
Tại một trường tiểu học khác, sau vỏn vẹn một tháng, quỹ lớp đã chi 17 triệu đồng cho 23 khoản, trong đó có cây cảnh, dây bọc điện, nhãn vở, giấy vệ sinh… khiến phụ huynh lo lắng vì quỹ 800.000 đồng/học sinh mới đi nửa đã hết 400.000 đồng/học sinh. Nhiều khoản còn vi phạm quy định, bởi ban phụ huynh không được quyên góp và chi trả cho việc vệ sinh lớp, vệ sinh trường hay chi thay cho trách nhiệm ngân sách nhà trường.
Quỹ phụ huynh bất hợp pháp: pháp luật nói rõ gì về minh bạch và tự nguyện?
Điểm mấu chốt của câu chuyện lạm thu đầu năm học nằm ở chỗ nhiều khoản thu được biến tướng thành quỹ phụ huynh bất hợp pháp. Cơ quan quản lý giáo dục đã yêu cầu các cơ sở giáo dục không được lập “quỹ lớp”, “quỹ trường”, “quỹ phụ huynh” và không giao cho ban đại diện cha mẹ học sinh thu những khoản thuộc trách nhiệm của nhà trường như quản lý, bảo vệ, vệ sinh, cơ sở vật chất hay khen thưởng giáo viên. Hỗ trợ cho ban đại diện phải dựa trên nguyên tắc tự nguyện, gắn với hoạt động cụ thể, công khai, minh bạch và không được hình thành quỹ chung.
Thực tế, nhiều ban phụ huynh vẫn vô tư dùng tiền đóng góp để chi cho dọn vệ sinh lớp, vệ sinh trường, mua nước lau sàn, giấy vệ sinh… trong khi quy định nêu rất rõ họ không được quyên góp và chi trả cho các khoản này. Công tác dọn dẹp, chuẩn bị trường lớp sau nghỉ hè hay vật dụng vệ sinh là trách nhiệm đảm bảo điều kiện dạy học tối thiểu từ ngân sách thường xuyên của nhà trường, không thể “đẩy” sang phụ huynh.
Thông tư mới có hiệu lực từ ngày 15/11/2026 tiếp tục nhấn mạnh: ban đại diện cha mẹ học sinh không được đặt ra khoản đóng góp bắt buộc, ấn định mức hỗ trợ hay gây áp lực đối với phụ huynh, đồng thời bị cấm dùng tiền để mua máy móc, thiết bị, đồ dùng dạy học hoặc sửa chữa, nâng cấp công trình. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để phụ huynh khẳng định quyền lợi của mình khi đối diện với các yêu sách vô lý.
Quyền lợi phụ huynh học sinh: đâu là khoản thu hợp pháp, đâu là lạm thu?
Muốn chống lạm thu đầu năm học, phụ huynh không thể chỉ dựa vào cảm xúc bức xúc; điều cần hơn là hiểu rõ mình có quyền từ chối những khoản nào. Về nguyên tắc, các khoản chính thức như học phí, bảo hiểm bắt buộc… phải do nhà trường công khai bằng văn bản, nêu rõ mức, căn cứ pháp lý, mục đích sử dụng và không được “gộp” chung với các khoản tự nguyện. Các khoản đóng góp cho ban phụ huynh hoặc hoạt động ngoại khóa chỉ hợp pháp khi minh bạch, có kế hoạch cụ thể, được công khai thu – chi và hoàn toàn tự nguyện.
Nhiều phụ huynh không sợ đóng góp cho những hoạt động thật sự phục vụ học sinh, miễn là biết rõ đó là khoản gì, dùng bao nhiêu, có bắt buộc hay không. Khi một khoản được gắn tên “xã hội hóa”, “hỗ trợ lớp”, “phụ phí” nhưng không chứng minh được căn cứ, không có phiếu thu hoặc biên bản thống nhất, rất có thể đó là lạm thu đội lốt. Đặc biệt, mọi khoản thu cào bằng, thu trước rồi tính sau, hoặc gắn với những “luật ngầm” như đóng ít thì con bị thiệt thòi, đều vi phạm nguyên tắc tự nguyện mà thông tư đã quy định.
Một ví dụ cho mô hình đúng là lớp tổ chức Trung thu: phụ huynh thống nhất mức 100.000 đồng/hộ, chi hơn 1 triệu đồng cho bữa tiệc, phần còn lại được công khai và tập thể đồng ý dùng cho hoạt động tiếp theo. Khi mọi thứ minh bạch, không ai cảm thấy bị ép buộc, và bữa tiệc Trung thu trở thành kỷ niệm đẹp thay vì một khoản phí gây ấm ức.
Báo cáo vi phạm lạm thu: phụ huynh nên làm gì, báo ai và báo như thế nào?
Cơ chế xử lý lạm thu đầu năm học không thiếu, nhưng thường bị bỏ ngỏ vì phụ huynh ngại va chạm. Khi một phụ huynh lớp 10A4 phản ánh việc thu 2 triệu đồng không rõ ràng, nhà trường đã nắm được thông tin, cử một hiệu phó trực tiếp trao đổi với phụ huynh và làm việc với giáo viên chủ nhiệm để tìm hướng giải quyết. Hệ quả là ban phụ huynh buộc phải “bớt bớt” quyền, thậm chí có lớp trả lại tiền đã đóng.
Tương tự, tại một trường tiểu học, khi phụ huynh công khai bức xúc việc quỹ lớp chi 17 triệu đồng cho nhiều khoản sai quy định, hiệu trưởng xác nhận đã nhận thông tin, yêu cầu ban phụ huynh làm việc lại với phụ huynh lớp và báo cáo nhà trường. Điều này cho thấy: nếu không có phản ánh, các khoản chi sai vẫn “trôi qua” như điều đương nhiên. Ngược lại, một tiếng nói rõ ràng, có căn cứ sẽ buộc nhà trường phải vào cuộc.
Các bước thực tế mà phụ huynh có thể làm gồm: yêu cầu ban phụ huynh và giáo viên chủ nhiệm công khai kế hoạch thu – chi bằng văn bản; đối chiếu từng khoản với quy định hiện hành về ban đại diện cha mẹ học sinh; ghi nhận ý kiến phản đối ngay trên biên bản họp lớp hoặc nhóm chung; nếu không được giải quyết, gửi đơn hoặc email kèm tài liệu tới ban giám hiệu, phòng hoặc sở giáo dục. Khi nhiều phụ huynh cùng đứng tên, sức nặng của báo cáo vi phạm lạm thu sẽ lớn hơn và khó bị bỏ qua.
