Khoản thu hợp pháp là gì và vì sao phụ huynh phải quan tâm?
Khoản thu hợp pháp của nhà trường là những khoản tiền được cơ quan có thẩm quyền cho phép bằng văn bản, có căn cứ pháp lý rõ ràng, mức thu đúng quy định, nội dung thu minh bạch, và được sử dụng đúng mục đích phục vụ hoạt động giáo dục của học sinh, chứ không phải mọi khoản tiền giáo viên hoặc Ban đại diện phụ huynh đề nghị đóng. Nếu phụ huynh không hiểu rõ khái niệm này, rất dễ nhầm lẫn giữa khoản thu bắt buộc theo luật với khoản thu học phí bất hợp pháp mà một số trường hoặc lớp lợi dụng để lạm thu, gây áp lực tài chính và tạo bức xúc âm ỉ trong cộng đồng phụ huynh. Ở góc độ xã hội, hiểu đúng khoản thu hợp pháp là bước đầu để nói không với lạm thu và buộc nhà trường phải tuân thủ quy định thu tiền nhà trường.
Trọng tâm năm học 2026-2027 là siết chặt quản lý thu chi nhà trường, đặc biệt tại các cơ sở giáo dục công lập. Tại Thanh Hóa, Sở GD&ĐT đã ban hành Công văn số 4754/SGDĐT-KHTC hướng dẫn thực hiện thu, chi trong các cơ sở giáo dục công lập. Tại Phú Thọ, các cơ sở công lập chỉ được thu trong các danh mục tại Quyết định 44/2026/QĐ-UBND, 2638/QĐ-UBND và văn bản hướng dẫn liên quan; tuyệt đối không được tự thỏa thuận hoặc áp đặt khoản thu ngoài danh mục. Cả hai địa phương đều truyền đi thông điệp rõ ràng: thu sai là vi phạm, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm. Đây không chỉ là kỹ thuật quản lý ngân sách, mà là thay đổi cán cân quyền lực, trao thêm công cụ cho phụ huynh từ chối đóng góp trái quy định.
Những khoản thu nào là hợp pháp, khoản nào nếu thu là sai?
Điểm tích cực đầu tiên là học sinh mầm non, tiểu học, THCS và người học chương trình giáo dục phổ thông tại cơ sở công lập tiếp tục được miễn học phí theo quy định. Nghĩa là, bất kỳ khoản thu nào bị gắn nhãn “học phí” tại trường công trong khi không có căn cứ pháp lý đều có thể bị xem là khoản thu học phí bất hợp pháp. Các dịch vụ hỗ trợ như gửi xe, bán trú, ăn bán trú, trông trẻ thứ Bảy, Chủ nhật, dạy kỹ năng sống, làm quen tiếng Anh… chỉ được thu theo danh mục và mức do UBND tỉnh Thanh Hóa quy định, ví dụ gửi xe đạp 20.000 đồng/học sinh/tháng, xe máy hoặc xe điện 40.000 đồng/học sinh/tháng; tiền chăm sóc bán trú 140.000 đồng và tiền cấp dưỡng 75.000 đồng/học sinh/tháng. Đây là các khoản thu hợp pháp nếu nhà trường công khai đầy đủ và sử dụng đúng mục đích.
Tại Phú Thọ, nguyên tắc là chỉ được thu các khoản có trong quyết định và văn bản hướng dẫn; mọi khoản “thỏa thuận riêng” ngoài danh mục đều là sai quy định. Mức cụ thể có thể do trường và phụ huynh bàn bạc, nhưng “không được vượt quá mức trần quy định”. Nếu một khoản thu nhằm chi cho nội dung đã được ngân sách nhà nước bảo đảm, nhà trường buộc phải trừ phần này khi xác định mức thu, không được bắt học sinh đóng thêm. Như vậy, khoản thu nào: không có trong danh mục; không được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt; trùng với nhiệm vụ ngân sách; hoặc thu vượt trần… thì đều là khoản thu bất hợp pháp, phụ huynh hoàn toàn có quyền chất vấn và từ chối.
Dịch vụ tự nguyện và quyền nói không của phụ huynh
Một trong những vấn đề gây khó chịu nhất với phụ huynh là việc “trường yêu cầu tất cả học sinh phải dùng một dịch vụ cụ thể”. Quy định mới ở Thanh Hóa nói rất rõ: việc quy định danh mục và mức thu không đồng nghĩa tất cả học sinh đều phải sử dụng và trả tiền cho mọi dịch vụ; các dịch vụ theo nhu cầu phải dựa trên tinh thần tự nguyện và có đăng ký sử dụng. Nói cách khác, trường không được ép học sinh gửi xe, ăn bán trú, uống nước hay mua bộ tài liệu, phần mềm nào nếu phụ huynh không đăng ký. Phụ huynh từ chối đóng góp cho dịch vụ không bắt buộc là quyền hợp pháp, không phải “khó hợp tác”. Đặc biệt, học sinh THCS, THPT và giáo dục thường xuyên được miễn thu dịch vụ vệ sinh trường, lớp, nhà vệ sinh; nếu trường vẫn thu, đó là dấu hiệu lạm thu.
Với các hoạt động vận động tài trợ, quy định càng chặt chẽ hơn. Mọi cuộc vận động phải bảo đảm “tự nguyện, công khai, minh bạch; không quy định mức đóng bình quân tối thiểu; không dùng làm điều kiện cung cấp dịch vụ giáo dục”. Điều này chấm dứt kiểu “mỗi phụ huynh tối thiểu 500.000 đồng để mua điều hòa” hoặc gắn việc tài trợ với ưu ái cho con. Ở Thanh Hóa, nhà trường không được dùng danh nghĩa quỹ học bổng để thu tiền của học sinh, phụ huynh; bảo hiểm tai nạn là thỏa thuận trực tiếp giữa phụ huynh và doanh nghiệp bảo hiểm, trường không được đứng ra thu. Bất kỳ biểu hiện gây áp lực, gợi ý mức tối thiểu, hay lấy lý do “phong trào chung của lớp” để ép đóng góp đều trái quy định và phụ huynh có quyền từ chối.
Thanh Hóa, Phú Thọ siết chặt quản lý thu chi nhà trường
Điểm đáng mừng là cả Thanh Hóa và Phú Thọ đều không chỉ dừng ở khẩu hiệu, mà đang chuyển thành cơ chế quản lý thu chi nhà trường cụ thể. Thanh Hóa yêu cầu “mọi khoản thu phải có chứng từ đầy đủ, được hạch toán vào sổ sách và công khai theo quy định”. Nhà trường phải kiểm tra trước, trong và sau khi thu; nếu phát hiện thu sai phải điều chỉnh và hoàn trả ngay cho người học. UBND cấp xã, phường được giao nhiệm vụ tăng cường kiểm tra, xử lý phản ánh liên quan đến thu, chi, tài trợ trong phạm vi quản lý. Đây là bước quan trọng để tránh tình trạng “khoán trắng” cho hiệu trưởng hoặc giáo viên chủ nhiệm. Nếu hệ thống giám sát hoạt động, phụ huynh không còn đơn độc khi phản đối lạm thu.
Ở Phú Thọ, mọi khoản thu phải “được quản lý, hạch toán, theo dõi riêng, sử dụng đúng mục đích; thực hiện đầy đủ chế độ kế toán, thống kê, báo cáo tài chính và công khai”. Người đứng đầu cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm toàn diện về quản lý tài chính; phải tăng cường kiểm tra, giám sát, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm hành vi lợi dụng danh nghĩa “quỹ lớp”, “quỹ phụ huynh” để vận động, thu và chi sai quy định. Hoạt động thu cũng phải đặt dưới giám sát của cơ quan quản lý nhà nước, nhà trường, phụ huynh và các tổ chức liên quan. Nói thẳng, nếu vẫn còn lạm thu, đó không chỉ là lỗi của một giáo viên, mà là sự buông lỏng trách nhiệm của cả hệ thống; và quy định mới đã chỉ rõ trách nhiệm cá nhân của hiệu trưởng.
Phụ huynh cần làm gì khi gặp khoản thu bất hợp pháp?
Khi đối mặt với một khoản thu đáng ngờ, phụ huynh không nên im lặng “cho xong”. Bước đầu tiên là yêu cầu nhà trường công khai căn cứ pháp lý: văn bản nào quy định? Khoản này nằm trong danh mục, kế hoạch đã được phê duyệt chưa? Nếu câu trả lời mơ hồ, hoặc mức thu vượt quá trần, nhiều khả năng đây là khoản thu học phí bất hợp pháp hoặc khoản thu ngoài quy định thu tiền nhà trường. Trong trường hợp dịch vụ không bắt buộc (ăn bán trú, gửi xe, học kỹ năng sống, tiếng Anh tăng cường…), phụ huynh có thể từ chối đăng ký. Quy định đã khẳng định “phụ huynh không bị ép phải đóng vượt mức quy định” và dịch vụ theo nhu cầu phải hoàn toàn tự nguyện.
Nếu trường vẫn gây áp lực, phụ huynh có thể ghi nhận bằng chứng (thông báo, tin nhắn, biên bản họp lớp) và phản ánh với Ban giám hiệu, Phòng GD&ĐT hoặc UBND xã, phường – nơi được giao nhiệm vụ tăng cường kiểm tra, xử lý khiếu nại liên quan đến thu, chi, tài trợ tại các cơ sở giáo dục. Tại Phú Thọ, quy định nêu rõ: nếu để xảy ra thu vượt mức, thu chi sai, người đứng đầu đơn vị phải chịu trách nhiệm. Phụ huynh càng chủ động lên tiếng, khả năng quy định đi vào đời sống càng cao. Kết luận công bằng là: để xóa lạm thu, không thể chỉ trông chờ văn bản; cần sự kết hợp giữa quản lý chặt của chính quyền, minh bạch của nhà trường và thái độ dứt khoát của phụ huynh trong việc từ chối đóng góp trái luật.
