Lạm thu nhà trường là gì và vì sao phụ huynh không thể im lặng nữa?
Lạm thu nhà trường là tình trạng cơ sở giáo dục và/hoặc ban đại diện cha mẹ học sinh thu các khoản tiền ngoài quy định, thu với mức cao bất hợp lý hoặc thu thiếu công khai, ép buộc, khiến phụ huynh buộc phải đóng dù không nắm rõ mục đích và không có quyền lựa chọn. Đầu mỗi năm học, câu chuyện các khoản thu tại trường lại gây bức xúc, năm nay tiếp tục bùng lên khi nhiều phụ huynh gửi email phản ánh tới các kênh chính thức về quỹ lớp, quỹ hội, tiền vệ sinh, đồ dùng, thiết bị… với những con số chênh lệch lớn giữa các địa phương. Nếu không chặn lại ngay từ bây giờ, lạm thu không chỉ làm méo mó môi trường giáo dục mà còn biến phụ huynh thành “máy rút tiền” vô điều kiện.
Bộ Giáo dục đã buộc phải siết kiểm tra sau khi nhận khoảng 30 phản ánh liên quan lạm thu từ đầu năm học và yêu cầu công khai trường vi phạm trong vòng 3 ngày kể từ khi phát hiện. Đây là bước đi đúng nhưng chưa đủ: pháp lý có rồi, vấn đề còn lại là phụ huynh có dám dùng những công cụ đó để bảo vệ mình hay tiếp tục nhắm mắt cho qua vì ngại con bị “soi”. Siết lạm thu là dịp để phụ huynh tập thói quen hỏi: Thu để làm gì? Dựa trên văn bản nào? Công khai ra sao?
Khi ban phụ huynh thành “nhà quản lý ngân sách”: sai từ gốc là thiếu minh bạch
Những vụ lạm thu nhà trường gây bức xúc nhất lại đến từ nơi tưởng như đại diện cho tiếng nói phụ huynh: ban phụ huynh. Tại một lớp 10 của một trường THPT ở Hà Nội, ngay trước lễ khai giảng, một ban phụ huynh “lâm thời” đã thu cào bằng mỗi gia đình một khoản tiền lớn mà chưa hề có kế hoạch chi tiêu hay danh mục cụ thể nào. Khi nhiều cha mẹ đề nghị mua tivi với mức vừa phải, ban này vẫn quyết mua loại đắt, đến khi lắp xong mọi người mới “ngã ngửa” vì giá thiết bị vượt xa mong muốn chung. Đây không còn là tự nguyện đóng góp mà là áp đặt tài chính núp bóng “vì con em”.
Nguy hiểm hơn, ban phụ huynh lớp còn tự ý triển khai sơn sửa phòng học, kéo mạng wifi, bổ sung quạt, thay bóng đèn… rồi mới thông báo khi mọi việc đã rồi, không hề bàn bạc, lấy ý kiến tập thể trước đó. Một phụ huynh tiểu học phản ánh mới một tháng đầu năm mà quỹ lớp đã chi đến phân nửa, trong đó có hàng loạt khoản như cây cảnh, nhãn vở, bảng nội quy song ngữ, khiến cha mẹ lo lắng những dịp 20/10, 20/11… sẽ “đội” thêm bao nhiêu nữa. Khi quỹ phụ huynh thiếu minh bạch như vậy, nói “tự nguyện” chỉ là lời ngụy biện.
Quy định mới: công khai khoản thu học sinh và quỹ phụ huynh minh bạch là bắt buộc
Điểm thay đổi quan trọng là Bộ Giáo dục khẳng định: mọi khoản thu – từ học phí, dịch vụ hỗ trợ, đến tài trợ – đều phải tuân thủ nguyên tắc tự nguyện, công khai, minh bạch và đúng mục đích. Các cơ sở giáo dục không được tự đặt ra khoản thu ngoài danh mục do cơ quan có thẩm quyền ban hành, các địa phương phải quy định rõ danh mục, mức thu và cơ chế quản lý thu – chi. Nói cách khác, không phải cứ có một khoản nằm trong danh mục là trường được phép thu tùy ý, càng không thể để ban phụ huynh đứng ra “sáng tạo” thêm chi phí.
Công văn mới yêu cầu tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát và công khai các khoản thu, mức thu, đồng thời yêu cầu công khai danh sách cơ sở giáo dục vi phạm lạm thu trên các phương tiện thông tin đại chúng trong vòng 3 ngày kể từ khi phát hiện. Các trường phải thực hiện đúng quy định về công khai tài chính, cả thu, chi, tài trợ và huy động nguồn lực xã hội. Thông điệp quan trọng là: quỹ phụ huynh minh bạch không còn là “khuyến nghị đạo đức” mà là nghĩa vụ pháp lý; mọi khoản thu mập mờ đều có thể trở thành chứng cứ vi phạm. Đây là cơ sở để phụ huynh đòi hỏi bảng công khai thu – chi đầy đủ, thay vì chấp nhận các bảng kê sơ sài trên nhóm chat.
Địa phương vào cuộc phòng chống lạm thu: cơ hội nhưng cũng là phép thử
Theo yêu cầu của Bộ, các sở giáo dục, UBND cấp xã và hiệu trưởng trường mầm non, phổ thông phải công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu và dạy thêm sai quy định, đồng thời xử lý nghiêm các vi phạm. Bộ đã lập 4 đoàn kiểm tra do các Thứ trưởng làm trưởng đoàn để làm việc với một số địa phương về việc chuẩn bị năm học, trong đó có nội dung kiểm tra thực hiện quy định thu – chi và tình trạng lạm thu. Địa phương phải tổng hợp, báo cáo thống kê tình hình thực hiện các khoản thu và việc xử lý vi phạm lạm thu, gửi về Bộ theo thời hạn quy định.
Đây là bước tiến trong phòng chống lạm thu: lần đầu việc thu sai, thu quá, thu thiếu công khai được đưa thành nội dung thanh tra xuyên suốt năm học, gắn với trách nhiệm người đứng đầu. Nhưng không thể quên rằng với từng vụ việc cụ thể ở một trường, địa phương mới là nơi trực tiếp quản lý, kiểm tra, xác minh và xử lý. Nếu sở, phòng giáo dục hoặc UBND xã “né” trách nhiệm, mọi công văn trung ương sẽ nằm trên giấy. Vì vậy, đây là phép thử xem các địa phương chọn đứng về phía phụ huynh hay tiếp tục bảo vệ thành tích, “giữ hòa khí” với nhà trường.
Phụ huynh cần làm gì để bảo vệ quyền lợi trước lạm thu nhà trường?
Quy định đã rõ, vấn đề còn lại là phụ huynh có biết sử dụng hay không. Bước đầu tiên là đòi hỏi công khai khoản thu học sinh bằng văn bản: danh mục khoản thu, mức thu, căn cứ pháp lý, dự toán chi và cách quyết toán cuối năm. Với quỹ lớp, quỹ hội, cha mẹ có quyền yêu cầu mọi khoản phải được bàn bạc, biểu quyết công khai, ghi biên bản; ban phụ huynh không thể tự ý quyết định sơn sửa, mua sắm khi chưa được thông qua. “Đóng góp tự nguyện” phải đúng nghĩa: ai có khả năng thì tham gia, ai khó khăn được miễn, tuyệt đối không gắn việc đóng tiền với đánh giá, xếp loại học sinh.
Khi phát hiện dấu hiệu lạm thu, phụ huynh nên: (1) phản ánh trực tiếp với giáo viên chủ nhiệm và ban giám hiệu; (2) nếu không được giải quyết, gửi kiến nghị bằng văn bản hoặc email lên phòng, sở giáo dục, đồng thời dùng số điện thoại phản ánh lạm thu mà địa phương buộc phải công khai; (3) trong trường hợp cần thiết, gửi thông tin tới các kênh tiếp nhận của cơ quan trung ương, nơi sẽ phân loại và chuyển về địa phương xử lý. Phụ huynh không nên sợ “con bị trù”, bởi chính những tiếng nói kiên quyết đã buộc một số lớp phải trả lại tiền và làm lại quy trình thu – chi minh bạch hơn. Khi nhiều người cùng lên tiếng, lạm thu sẽ không còn đất sống.
