Quỹ lớp 'ẩn thân' là gì và vì sao im lặng không phải là đồng thuận?
Quỹ lớp 'ẩn thân' là tình trạng các khoản đóng góp phụ huynh bắt buộc được gọi là tự nguyện, do một số phụ huynh hoặc ban đại diện đứng ra thu thay nhà trường, khiến quỹ lớp trong trường tồn tại mà không bị ghi nhận chính thức, tạo nên một vùng xám trách nhiệm giữa nhà trường, ban đại diện và phụ huynh. Trong mỗi buổi họp phụ huynh đầu năm, sau khi giáo viên hoặc hội trưởng đọc danh sách các khoản thu rồi hỏi “ai có ý kiến không”, cả phòng thường im lặng; sự im lặng đó không phải đồng thuận mà là phép tính: vài trăm nghìn rẻ hơn rủi ro con mình bị “nhìn khác” suốt 9 tháng. Đây chính là nền tảng tâm lý để những khoản đóng góp ngoài quy định sống khỏe, dù trên giấy tờ, quỹ lớp đã bị cấm.”
Luật cấm, văn bản nhắc lại, nhưng quỹ lớp vẫn sống nhờ 'cửa sau'
Ngày 10.9.2026, cơ quan quản lý giáo dục trung ương công bố bản tổng hợp giải trình cho dự thảo Thông tư thay thế Thông tư 55 về Ban đại diện cha mẹ học sinh, trong đó bỏ cơ chế để Ban trực tiếp thu và quản lý kinh phí hoạt động. Đây là lần hiếm hoi chính sách “động vào cái gốc” của câu chuyện quỹ lớp. Nhiều địa phương như Đà Nẵng, Đồng Nai, Cà Mau, Hải Phòng, Lai Châu, TP.HCM đã đề nghị làm rõ ranh giới giữa hỗ trợ tự nguyện và các khoản thu, tránh để Ban đại diện trở thành “túi tiền” của trường. Công văn ở một số nơi cũng yêu cầu không được thành lập hay tổ chức thu quỹ lớp, quỹ trường, quỹ phụ huynh. Nhưng khi pháp luật không có công cụ cho những nhu cầu nhỏ, phát sinh hàng tuần, “cửa sau” lập tức xuất hiện: nhóm Zalo, tin nhắn riêng, danh sách chuyển khoản luân phiên giữa phụ huynh.
Một điểm then chốt là cấu trúc chế tài. Nghị định về xử phạt giáo dục cho phép phạt từ 10 đến 20 triệu đồng với hành vi thu các khoản không đúng quy định của cấp có thẩm quyền và buộc trả lại tiền. Nghe rất chặt, nhưng chỉ áp dụng cho “tổ chức” là cơ sở giáo dục. Khi khoản tiền được thu dưới danh nghĩa quỹ lớp, do một phụ huynh đứng ra vận động và giữ, nhà trường có thể nói “mình không thu”, còn người thu thì không thuộc đối tượng bị xử phạt. Cơ chế “giao cho Ban đại diện thu hộ” vì thế bền bỉ không phải vì tiện, mà vì nó dời rủi ro pháp lý sang một chủ thể mà pháp luật không chạm tới được. Quỹ lớp vì vậy chưa bao giờ chỉ là chuyện tiền, mà là chuyện ai đứng tên khoản tiền và ai chịu trách nhiệm khi có sai phạm.
Từ tivi 25 triệu đến máy chiếu 20 triệu: 'tự nguyện' hay sợ con lạc lõng?
Trên thực tế, quỹ lớp ẩn thân thường khoác áo “dịch vụ nâng cao” hoặc “thiết bị học tập hiện đại”. Một phụ huynh có con học lớp 8 kể, khi con đang lớp 7, giáo viên thông báo khoản thu thỏa thuận để mua máy chiếu thuộc dịch vụ công nghệ, học tập số, với số tiền 20 triệu đồng; trước đó, năm lớp 6, lớp này đã góp đầu năm để trang bị tivi gần 25 triệu đồng cho 35 học sinh. Chức năng hiển thị bài giảng của tivi và máy chiếu là tương đương, nhưng khi giáo viên đưa ra đề xuất, “100% cánh tay đưa lên”, và người mẹ cũng gật đầu vì sợ con mình lạc lõng, mình trở thành cá biệt.
Câu chuyện không dừng ở đó. Trong một nhóm chat phụ huynh lớp 5, nhiều người “lo ngại nhưng không dám phản đối” khi lớp dự tính mua tivi 65 inch. Một phụ huynh khác chỉ ra điều nghịch lý: các khoản dịch vụ ăn uống, bán trú liên quan trực tiếp đến việc chăm sóc học sinh nên có thể chấp nhận trong khung thỏa thuận; nhưng học sinh lớp 5 sắp kết thúc tiểu học lại được đề xuất mua thêm thiết bị đắt đỏ khiến họ băn khoăn. Khi những khoản “thỏa thuận… bắt buộc” đi kèm các tin nhắn dồn dập trong nhóm chung sau cuộc họp, không nhiều người đủ dũng cảm nói không. Áp lực tài chính gia đình học sinh trở thành câu chuyện tâm lý: vài trăm nghìn đồng rẻ hơn rủi ro con bị nhìn khác, bị cho là “được lợi” trên mồ hôi người khác.
Áp lực vô hình: khi 'tự nguyện' nghĩa là không được từ chối
Cốt lõi của quỹ lớp ẩn thân là áp lực xã hội, chứ không phải con số tuyệt đối. Khi cả lớp giơ tay, người không đồng ý ngay lập tức “lộ diện”. Con của họ vẫn ngồi trong lớp đó suốt năm học, với giáo viên chủ nhiệm và bạn bè, trong khi các khoản chi được coi là cho “tập thể”. Một phụ huynh mô tả rất thẳng: sự im lặng là kết quả của phép tính rất tỉnh táo – phản đối thì lộ diện, vài trăm nghìn đồng rẻ hơn rủi ro con bị nhìn khác đi. Nhiều người chia sẻ họ mệt mỏi vì những khoản gọi là tự nguyện nhưng kèm theo câu “cả lớp thống nhất rồi”, hoặc tin nhắn nhắc tên những ai chưa chuyển tiền.
Chính vì thế, việc cấm “giữ tiền” hoặc cấm lập quỹ lớp trong trường chưa đủ để xóa áp lực. Dự thảo mới cho phép hỗ trợ bằng hàng hóa, dịch vụ, thanh toán trực tiếp để không hình thành quỹ. Nhưng dù trả tiền trực tiếp cho nhà cung cấp, vẫn phải có người lập danh sách, chia đầu học sinh, nhắn vào nhóm “mỗi cháu góp bao nhiêu”. Cấm quỹ không đồng nghĩa cấm gây sức ép. Tự nguyện chỉ có ý nghĩa nếu người ta được từ chối mà không ai biết mình đã từ chối. Khi quyền từ chối bị tước bằng ánh mắt tập thể, mọi “đóng góp phụ huynh bắt buộc” sẽ tiếp tục mang danh nghĩa đẹp đẽ: đồng thuận, chia sẻ, vì con.
Minh bạch tài chính trường học: khóa lại vùng xám quỹ lớp ẩn thân
Từ năm học 2025-2026, trẻ mầm non và học sinh phổ thông công lập đã được miễn học phí theo một nghị quyết của Quốc hội, nhà nước đã bỏ ngân sách để gỡ khoản đóng lớn nhất. Nhưng khi học phí biến mất, các khoản “tự nguyện” lại phình ra, nếu không có một khung minh bạch tài chính trường học đủ chặt. Một hiệu trưởng tiểu học cho biết muốn các cuộc họp đạt sự đồng thuận cao, nhà trường yêu cầu giáo viên chủ nhiệm phải minh bạch, hợp lý và tôn trọng phụ huynh. Cách làm tối thiểu là công khai toàn bộ khoản thu bằng văn bản gửi trước buổi họp, thay vì đọc giữa cuộc họp rồi hỏi ai có ý kiến không.
Song song, dự thảo Điều lệ Ban đại diện mới khẳng định Ban không có tư cách pháp nhân, không con dấu, không tài khoản, và không trực tiếp vận động, thu, quản lý tiền hỗ trợ. Đây là bước lùi cần thiết để đóng lại “cửa sau” pháp lý cho quỹ lớp. Nhưng để thật sự khóa vùng xám, cần thêm hai điểm: một là cơ chế linh hoạt cho các khoản nhỏ (quà tặng, nước uống, hoạt động ngoại khóa) mà không cần biến thành quỹ lớp; hai là chế tài theo phạm vi, không theo danh nghĩa – bất kỳ tổ chức nào trong phạm vi nhà trường tổ chức hoặc để cho tổ chức thu khoản ngoài danh mục phải bị buộc hoàn trả cho từng phụ huynh đã đóng.
Kết luận ở đây không phải “cấm mọi đóng góp”, mà là: muốn con đến trường mà không mang theo gánh nặng áp lực tài chính gia đình học sinh, chúng ta phải chấp nhận minh bạch đến tận cùng, tôn trọng quyền nói không của phụ huynh, và đặt lại câu hỏi: thiết bị vài chục triệu kia có thực sự cần thiết, hay chỉ cần cho sự “yên tâm” của người lớn.
