Vonfram bùng nổ giá và cú sốc phụ thuộc của chuỗi cung ứng Mỹ
Khoáng sản chiến lược là nhóm tài nguyên khoáng sản có vai trò thiết yếu đối với an ninh quốc phòng, năng lượng và công nghệ của một quốc gia, khó thay thế bằng vật liệu khác và thường tập trung ở một số ít nhà cung cấp, khiến các nền kinh tế phụ thuộc dễ bị tổn thương trước cú sốc địa chính trị và gián đoạn chuỗi cung ứng. Vonfram là ví dụ điển hình: độ cứng, khả năng chịu nhiệt và chống mài mòn khiến kim loại này trở thành vật liệu không thể thiếu trong dụng cụ cắt, linh kiện điện tử, thiết bị cho trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu và đặc biệt là đạn xuyên giáp, tên lửa cùng nhiều khí tài quốc phòng. Khi giá vonfram toàn cầu tăng hơn 200% kể từ tháng 5/2025, cú sốc không chỉ là chuyện chi phí mà là lời cảnh tỉnh về mức độ lệ thuộc của chuỗi cung ứng Mỹ vào Trung Quốc.
Sức ép xây dựng chuỗi cung ứng mới tăng mạnh từ khi Bắc Kinh áp dụng yêu cầu cấp phép xuất khẩu một số sản phẩm vonfram, trùng thời điểm Washington áp thuế mới với hàng hóa Trung Quốc. Đây không còn là biến động thị trường thông thường mà là phép thử địa chính trị: ai kiểm soát khoáng sản chiến lược sẽ nắm đòn bẩy trong cuộc cạnh tranh công nghệ và quốc phòng. Diễn biến giá vonfram và đất hiếm tăng sốc tại Bắc Mỹ cho thấy ưu tiên số một của doanh nghiệp quốc tế hiện nay là bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định, chứ không chỉ săn giá rẻ. Trong bối cảnh đó, mục tiêu độc lập khoáng sản của Mỹ – ít nhất là giảm rủi ro từ một nhà cung cấp duy nhất – trở thành yêu cầu chiến lược, không phải lựa chọn tùy ý.
Kazakhstan: mắt xích mới trong cuộc chơi vonfram ngoài Trung Quốc
Khi Trung Quốc chiếm gần 80% sản lượng vonfram khai thác toàn cầu và nắm ưu thế ở hầu hết các khâu chế biến, Mỹ gần như không có lựa chọn nội địa nào sau khi dừng khai thác thương mại từ năm 2015. Trong bối cảnh đó, Kazakhstan nổi lên như một "kho báu" mới. Quốc gia Trung Á này được đánh giá có hơn 2 triệu tấn tài nguyên vonfram dự báo và về dài hạn có thể cung cấp khoảng 15% sản lượng khai thác toàn cầu, trở thành một trong những nguồn cung vonfram quan trọng nhất bên ngoài Trung Quốc. Đây là lý do Washington và các nhà đầu tư Mỹ đổ vốn vào các mỏ Northern Katpar và Upper Kairakty, với kỳ vọng biến Kazakhstan thành trụ cột của chuỗi cung ứng Mỹ.
Tuy nhiên, Kazakhstan hiện mới chiếm khoảng 2,8% sản lượng vonfram khai thác toàn cầu, tương đương một phần tám tổng sản lượng bên ngoài Trung Quốc. Tham vọng biến nước này thành Kazakhstan nguồn cung chiến lược không thể thành hiện thực trong một sớm một chiều. Hai dự án do Mỹ hậu thuẫn vẫn ở giai đoạn nghiên cứu kỹ thuật và khả thi, với mục tiêu bắt đầu sản xuất khoảng năm 2028. Trong khi đó, các dự án có yếu tố Trung Quốc như mỏ Boguty đã bước vào khai thác thương mại, đưa quặng ra thị trường trước nhiều năm. Nói cách khác, Mỹ đang chạy đua trên một đường đua mà đối thủ đã xuất phát từ lâu.
Từ sở hữu mỏ đến kiểm soát chuỗi: bài toán độc lập khoáng sản của Mỹ
Sai lầm chiến lược lớn nhất của Mỹ trong kỷ nguyên toàn cầu hóa là chấp nhận để Trung Quốc xây dựng trọn vẹn hệ sinh thái vonfram – từ khai thác, tinh luyện đến sản phẩm giá trị cao – trong khi bản thân lại rút khỏi khai thác nội địa. Giờ đây, việc mua cổ phần ở vài mỏ tại Kazakhstan chỉ mới giải được một phần nhỏ bài toán. Quặng sau khi khai thác phải qua nhiều công đoạn chế biến phức tạp trước khi trở thành sản phẩm dùng cho công nghiệp. Trung Quốc đang nắm lợi thế ở hầu hết mắt xích này, từ tinh quặng, sản xuất APT đến hợp kim cứng. Nếu không xây được năng lực chế biến và logistics thay thế, các mỏ do phương Tây đầu tư vẫn có nguy cơ phải đưa tinh quặng sang Trung Quốc xử lý – nghĩa là độc lập khoáng sản chỉ tồn tại trên giấy.
Điều này cho thấy các dự án do phương Tây hậu thuẫn phải đồng thời giải ba bài toán: khai thác quặng, chế biến và đưa sản phẩm đến khách hàng mà không phụ thuộc vào hạ tầng Trung Quốc. Việc đưa vonfram Kazakhstan tới các khách hàng phương Tây mà không đi qua Trung Quốc chỉ khả thi khi toàn bộ mắt xích từ khai thác, chế biến, vận tải tới hợp đồng đầu ra cùng vận hành. Northern Katpar đang được thiết kế để tiếp cận thị trường quốc tế qua tuyến xuyên biển Caspi, nhưng đây mới là bước khởi đầu. Như một câu nói có thể trích dẫn: "Cuộc cạnh tranh vonfram đang chuyển từ câu hỏi ‘ai sở hữu mỏ’ sang ‘ai kiểm soát cả chuỗi cung ứng’".
Doanh nghiệp quốc tế xoay trục, địa chính trị khoáng sản nóng lên
Giá vonfram và nhiều khoáng sản chiến lược khác tăng vọt không chỉ vì nhu cầu sử dụng mà còn vì nỗi lo tiếp cận nguyên liệu ổn định. Tại châu Âu và Bắc Mỹ, giá APT – sản phẩm vonfram đã qua chế biến – tăng hơn 300% so với cùng kỳ năm trước, trong khi giá tại Trung Quốc có xu hướng giảm, phản ánh xu hướng các doanh nghiệp sẵn sàng trả cao hơn để có nguồn cung ngoài Trung Quốc. Điều này cho thấy bảo đảm nguồn nguyên liệu đang trở thành ưu tiên ngày càng lớn của các doanh nghiệp quốc tế, từ nhà sản xuất dụng cụ công nghiệp đến các tập đoàn công nghệ cao. Họ không muốn dây chuyền sản xuất bị khóa chặt vào một trung tâm rủi ro địa chính trị duy nhất.
Một số nhà sản xuất đã phải điều chỉnh thiết kế sản phẩm, chuyển sang dùng thép thay cho vonfram dù hiệu năng giảm, chỉ để giảm phụ thuộc vào nguồn cung đắt đỏ và khó đoán. Những động thái này là tín hiệu cảnh báo: nếu chuỗi cung ứng Mỹ không sớm có phương án độc lập khoáng sản, các ngành công nghiệp lõi – từ quốc phòng đến bán dẫn – sẽ phải chấp nhận đánh đổi chất lượng và năng lực cạnh tranh. Trong khi đó, các nhà sản xuất ngoài Trung Quốc có năng lực khai thác, chế biến và cung ứng dài hạn đang đứng trước cơ hội vàng để bước vào chuỗi giá trị mới, miễn là họ dám đầu tư vào công nghệ và liên kết dài hạn thay vì chỉ bán quặng thô.
Kết luận: Mỹ cần chiến lược dài hơi, không chỉ những vụ mua mỏ vội vã
Việc Mỹ tìm đến Kazakhstan cho thấy Washington đã nhận ra rủi ro khi để khoáng sản chiến lược – đặc biệt là vonfram – tập trung vào một nhà cung cấp duy nhất. Nhưng mua cổ phần mỏ và công bố dự án tỷ đô không đủ để đảo ngược lợi thế mà Trung Quốc đã xây dựng trong nhiều thập kỷ. Độc lập khoáng sản đòi hỏi một chiến lược dài hơi: hỗ trợ tài chính đi kèm chuyển giao công nghệ chế biến, đầu tư hạ tầng logistics mới và cam kết mua dài hạn để các dự án ngoài Trung Quốc có thể sống được trên thị trường.
Kazakhstan có thể trở thành nguồn cung vonfram chiến lược ngoài Trung Quốc nếu mỏ Boguty tiếp tục mở rộng và Northern Katpar cùng Upper Kairakty đi vào sản xuất đúng kế hoạch. Nhưng thành công hay thất bại của mô hình này sẽ là phép thử cho cả nỗ lực tái cấu trúc chuỗi cung ứng Mỹ. Nếu Washington không dám trả giá cho một hệ sinh thái đầy đủ – từ mỏ đến nhà máy – thì mọi tuyên bố giảm phụ thuộc chỉ là khẩu hiệu. Còn nếu làm được, cuộc cạnh tranh địa chính trị quanh khoáng sản chiến lược sẽ bước sang giai đoạn mới, nơi quyền lực không nằm ở trữ lượng trên giấy, mà ở khả năng đưa từng tấn kim loại đến đúng nhà máy, đúng thời điểm và không bị ai nắm đằng chuôi.
