Từ tầm nhìn văn hóa đến kết quả người dân cảm nhận
Văn hóa phát triển bền vững là cách tổ chức đời sống và khai thác sáng tạo các giá trị văn hóa để nuôi dưỡng con người, thúc đẩy kinh tế và củng cố sức mạnh mềm mà không làm mất đi nền tảng bản sắc. Nghị quyết 80-NQ/TW, ban hành ngày 7/1/2026, đặt văn hóa và con người ở vị trí nền tảng, động lực, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển bền vững; đó là bước chuyển cần thiết khỏi quan niệm chỉ xem văn hóa như lĩnh vực cần bảo tồn, đầu tư và thụ hưởng. Nhưng tầm nhìn lớn không tự biến thành thay đổi trong đời sống. Nghị quyết 28/2026/QH16 quy định ngày 24/11 là Ngày Văn hóa Việt Nam, người lao động được nghỉ hưởng nguyên lương, đồng thời đặt mức chi văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách và khuyến khích nguồn lực xã hội. Giá trị của những cam kết ấy cuối cùng phải được đo bằng cơ hội người dân tiếp cận, tham gia và thụ hưởng văn hóa.

Nút thắt không nằm ở thiếu chủ trương
Khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế hiện rõ nhất ở khâu thực thi. Trong chín tháng năm 2026, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đạt 34,4%, thấp hơn mức bình quân cả nước là 62,9%; chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa được bố trí 7.600 tỷ đồng trong năm, nhưng đến ngày 30/9 mới giải ngân 178 triệu đồng. Đây không phải chuyện thủ tục thuần túy: vốn chậm đến đồng nghĩa dự án, hoạt động và cơ hội sáng tạo có thể bị đình trệ. Việt Nam có hơn 40.000 di tích đã kiểm kê và gần 2.000 làng nghề truyền thống, nhưng lợi thế ấy chưa chuyển thành sức cạnh tranh tương xứng. Chuỗi sáng tạo, sản xuất, phân phối còn yếu; quyền sở hữu trí tuệ và cơ chế tiếp cận mặt bằng, tài sản công chưa đủ thuận lợi để doanh nghiệp yên tâm đầu tư lâu dài.
Vì vậy, yêu cầu trước mắt không phải ban hành thêm khẩu hiệu, mà là siết kỷ luật thực thi, rà soát từ khâu giao vốn và hướng dẫn đến tổ chức tại địa phương, đồng thời xác định rõ trách nhiệm từng cấp, từng ngành.

Đưa di sản cộng đồng vào hệ sinh thái công nghiệp văn hóa
Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được đặt ra để hình thành khuôn khổ pháp lý cho một ngành kinh tế sáng tạo, đặc thù và có ý nghĩa chiến lược. Tuy nhiên, luật sẽ khó tạo chuyển biến nếu chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng mà bỏ qua không gian văn hóa, người nắm giữ tri thức và các mắt xích hỗ trợ. Tại Quốc hội, đại biểu Châu Quỳnh Dao nêu lo ngại về cơ chế bảo vệ quyền lợi của chủ thể di sản và nghệ nhân dân gian, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số; bà đề nghị luật hóa cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng. Đây là điều kiện cốt lõi, không phải phần phụ của chính sách văn hóa. Nếu giá trị văn hóa dân tộc thiểu số được khai thác thương mại hoặc sao chép bằng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo khi chưa có sự đồng thuận, cộng đồng có thể mất quyền kiểm soát chính di sản của mình. Bảo vệ sự đồng thuận và quyền lợi phải đi cùng phát triển thị trường.
Đại biểu cũng đề nghị bổ sung khái niệm hệ sinh thái và chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, bảo tồn không gian nguyên bản, vùng nguyên liệu văn hóa địa phương cùng các ngành nghề phụ trợ. Cách tiếp cận này giúp nối bảo tồn với sáng tạo, sản xuất và phân phối, thay vì tách di sản khỏi sinh kế và đời sống cộng đồng.

Biến tiềm năng thành năng lực sáng tạo có trách nhiệm
Văn hóa lúa nước cho thấy di sản có thể trở thành chất liệu độc bản cho công nghiệp văn hóa, nhưng thương mại hóa chỉ có ý nghĩa khi không làm biến dạng giá trị gốc. Đại biểu Tô Ái Vang đề nghị chính sách bảo vệ không gian văn hóa nguyên bản và hỗ trợ sản phẩm gắn với đặc trưng địa phương; đề xuất ấy gợi ra nguyên tắc rộng hơn: hệ sinh thái phải đủ sức hỗ trợ cộng đồng sáng tạo, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, kết nối thị trường và chia sẻ lợi ích minh bạch. Theo đại biểu Bùi Hoài Sơn, năm 2027 cần chuyển rõ từ nhận thức sang hành động, từ bố trí nguồn lực sang hiệu quả sử dụng, từ ban hành chính sách sang kết quả người dân và doanh nghiệp cảm nhận. Việc sớm ban hành bộ chỉ số văn hóa quốc gia, bộ chỉ tiêu thống kê ngành và đưa cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa, nghệ thuật vào vận hành sẽ giúp theo dõi tiến độ bằng tiêu chí có thể kiểm chứng.
Kết luận, phát triển văn hóa không thể chỉ dựa vào ngân sách hay những lời kêu gọi sáng tạo. Muốn văn hóa thật sự trở thành động lực bền vững, chính sách phải được thực thi đúng hạn, còn giá trị của các cộng đồng, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, phải được bảo vệ và trao phần lợi ích công bằng. Đó là nền tảng để công nghiệp văn hóa lớn lên mà không đánh đổi bản sắc.







