Từ “bắt lỗi” đến quản lý nguy cơ: bước ngoặt trong an toàn thực phẩm Việt Nam
Chuyển từ mô hình quản lý an toàn thực phẩm dựa trên phát hiện và xử lý vi phạm sang nhận diện, đánh giá và phòng ngừa nguy cơ từ sớm là bước dịch chuyển chiến lược, nhằm bảo vệ sức khỏe người dân, nâng cao niềm tin tiêu dùng và tăng sức cạnh tranh của hàng hóa trong bối cảnh chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật quản lý mà là thay đổi tư duy, từ “chạy theo sự cố” sang chủ động kiểm soát rủi ro ngay từ khâu sản xuất ban đầu. Tại Hội nghị khoa học quốc tế Kiểm nghiệm thực phẩm 2026, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ chủ yếu phát hiện, xử lý vi phạm sang chủ động nhận diện mối nguy, đánh giá nguy cơ và phòng ngừa sớm. Điều này cho thấy an toàn thực phẩm Việt Nam đang được đặt trong khung quản trị hiện đại, dựa trên bằng chứng khoa học và dữ liệu, thay vì chỉ dựa vào các đợt thanh tra, kiểm tra rời rạc. Điểm đáng chú ý là dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi sẽ dùng thuật ngữ “nguy cơ” theo cách tiếp cận của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế, làm cơ sở để Nhà nước phân bổ nguồn lực theo mức độ ưu tiên nguy cơ đến sức khỏe. Nếu làm đến nơi đến chốn, cách tiếp cận phòng ngừa nguy cơ thực phẩm này sẽ giúp người dân ít phải “đánh cược” mỗi lần đi chợ, còn doanh nghiệp thì có sân chơi rõ ràng, minh bạch hơn.
Khoa học công nghệ: động lực thật sự hay khẩu hiệu cho nông nghiệp bền vững?
Nông nghiệp bền vững không thể chỉ là những khẩu hiệu về “xanh” và “sạch”; nó phải dựa trên khoa học công nghệ cụ thể, đo được, kiểm chứng được. Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Trung Tính khẳng định khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo có vai trò quan trọng trong phát triển nông nghiệp xanh, bền vững. Nhưng câu hỏi là: chúng ta có biến được các phòng thí nghiệm, đề tài nghiên cứu thành thực hành trên đồng ruộng và trong nhà máy hay không? Việt Nam đang thúc đẩy hợp tác đa bên, ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm phát triển hệ thống lương thực bền vững, nâng cao giá trị nông sản và cải thiện sinh kế cho người nông dân. Đây là hướng đi đúng, bởi an toàn thực phẩm Việt Nam và nông nghiệp bền vững chỉ có ý nghĩa khi người nông dân được hưởng lợi thực sự: giảm chi phí đầu vào, tăng giá trị sản phẩm, tiếp cận thị trường tốt hơn. Các giải pháp công nghệ được yêu cầu phải gắn với nhu cầu thực tế của nông dân và thị trường, góp phần nâng cao giá trị nông sản, giảm phát thải và cải thiện sinh kế người sản xuất. Nếu liên kết được giữa nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp theo đúng tinh thần “nghiên cứu đi thẳng ra thị trường”, khoa học công nghệ sẽ là động lực thật sự, chứ không chỉ là cụm từ đẹp trong các bài phát biểu.
Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao: từ mô hình thí điểm đến chuyển đổi toàn vùng
Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp không còn là câu chuyện riêng của vài địa phương đăng ký tham gia, mà đang trở thành trục chính cho tái cấu trúc ngành lúa gạo ở Đồng bằng sông Cửu Long. Tại Hội nghị Ngày Lương thực thế giới và tăng cường hợp tác triển khai Đề án “Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, các chuyên gia đã thảo luận về yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả và khả năng nhân rộng các mô hình sản xuất. Bà Nguyễn Thị Thu Hương cho biết Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp hiện không còn giới hạn vào việc đăng ký của các địa phương mà được triển khai trên toàn bộ khu vực với tổng diện tích 1,6 triệu ha. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã trình Chính phủ đề xuất mở rộng từ 1 triệu lên khoảng 1,6 triệu ha trên toàn vùng, đồng thời bỏ tiêu chí tham gia để mọi hợp tác xã, nông dân, doanh nghiệp và đối tác quốc tế đều có thể cùng làm. Điều quan trọng là mục tiêu của đề án không chỉ là tăng diện tích mà là chuyển đổi phương thức canh tác và tổ chức ngành hàng lúa gạo theo hướng tăng trưởng xanh. Thành công phải được đo bằng chất lượng và giá trị lúa chất lượng cao, thu nhập nông dân, hiệu quả sản xuất, giảm phát thải có thể kiểm chứng và sức cạnh tranh của ngành gạo – chứ không phải bằng những con số diện tích trên báo cáo.
Tác động tới người dân: an toàn thực phẩm gắn với sinh kế nông dân
Điểm tích cực của sự dịch chuyển hiện nay là an toàn thực phẩm không còn bị xem như nhiệm vụ riêng của ngành y tế, còn nông nghiệp bền vững là chuyện của riêng ngành nông nghiệp. Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh an toàn thực phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng người dân, niềm tin người tiêu dùng và khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Khi quản lý dựa trên nguy cơ, người tiêu dùng được bảo vệ tốt hơn, doanh nghiệp có khung quy định rõ ràng, còn cơ quan quản lý phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn. Ở phía sản xuất, Việt Nam đang phát triển hệ thống lương thực bền vững, nâng cao giá trị nông sản và cải thiện sinh kế cho người nông dân. Đề án lúa chất lượng cao đã bước đầu hình thành vùng nguyên liệu tập trung, gắn sản xuất với tiêu thụ, áp dụng kỹ thuật canh tác giảm chi phí đầu vào và phát thải, đồng thời bắt đầu xây dựng thương hiệu “gạo xanh, phát thải thấp” với những lô hàng xuất khẩu sang Nhật Bản, Australia và Singapore. Nếu hai trục chính – phòng ngừa nguy cơ thực phẩm và tái cấu trúc sản xuất lúa chất lượng cao – được triển khai nhất quán, người dân sẽ không chỉ ăn an toàn hơn mà còn có cơ hội hưởng lợi từ chuỗi giá trị nông sản có chất lượng cao hơn, giá trị lớn hơn.
Kết luận: muốn bền vững phải dám thay đổi cách quản lý
Điểm chung của các động thái gần đây là Việt Nam đang chấp nhận một sự thật: không thể bảo đảm an toàn thực phẩm và phát triển nông nghiệp bền vững bằng tư duy quản lý cũ. Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi hướng tới quản lý xuyên suốt từ sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến đến lưu thông, phân phối, với Bộ Y tế là cơ quan chịu trách nhiệm chính trên toàn quốc. Đây là bước đi cần thiết để chấm dứt tình trạng “một mâm cơm, ba bộ quản lý” gây chồng chéo và kém hiệu quả. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, các địa phương được yêu cầu cụ thể hóa kế hoạch phù hợp với điều kiện sinh thái và năng lực thực hiện; doanh nghiệp, ngân hàng, hợp tác xã và các chủ thể trong chuỗi giá trị phải tăng cường liên kết sản xuất, thu mua, chế biến và tiêu thụ. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã kêu gọi các đơn vị rà soát nhiệm vụ, kế hoạch hành động để có thể bắt tay vào việc ngay sau khi Chính phủ phê duyệt điều chỉnh đề án. Thông điệp rõ ràng: nếu không dám chuyển từ kiểm soát từng khâu sang quản lý nguy cơ xuyên suốt, từ mô hình thí điểm sang tổ chức lại cả ngành hàng, thì an toàn thực phẩm Việt Nam và lúa chất lượng cao sẽ mãi là mục tiêu trên giấy. Con đường bền vững đòi hỏi sự kiên định với khoa học, dữ liệu và lợi ích thực chất của người dân.
