Ngôi nhà như chiếc rương ký ức: di sản không chỉ để ngắm
Những ngôi nhà lưu giữ di sản là các không gian sống nơi kiến trúc truyền thống và đồ cổ như đồ gỗ trăm năm tuổi, hoành phi, câu đối, phù điêu trống đồng được bảo tồn ngay trong môi trường đô thị, vừa là chốn sinh hoạt thường ngày vừa là bảo tàng sống về ký ức văn hoá, cho thấy di sản có thể tiếp tục tồn tại, thích nghi và đối thoại với lối sống hiện đại mà không bị bất động hay chỉ còn là thứ để trưng bày. Chính sự “sống cùng” di sản, thay vì tách nó ra khỏi đời sống, mới là điểm làm nên sức nặng cảm xúc cho các nhà cổ kính Hà Nội hay những nhà thờ đá tự nhiên ẩn mình trong hẻm nhỏ. Từ đó, mỗi viên đá, mỗi thớ gỗ đều kể câu chuyện vượt thời gian, buộc chúng ta phải nhìn lại cách mình đối xử với quá khứ.
Nhà thờ đá Vĩnh Hòa: kiến trúc Á Đông trong lòng hẻm Sài Gòn
Len lỏi qua những con hẻm ngoằn ngoèo trên đường Ông Ích Khiêm, phường Hòa Bình, người ta bất ngờ bắt gặp nhà thờ đá Vĩnh Hòa, một công trình nhà thờ đá tự nhiên được bao phủ hoàn toàn bởi các mảng tường ốp đá. Ngôi thánh đường ba tầng gợi hình ảnh đình làng Việt xưa, từ hình khối đến nhịp mái, cho thấy kiến trúc di sản Việt có thể hiện diện đầy tự tin ngay giữa một đô thị dày đặc bê tông. Hình trống đồng Đông Sơn đặt trên mặt chính diện tầng tháp cao nhất không chỉ là chi tiết trang trí; nó là tuyên ngôn về sự gắn kết giữa đạo và bản sắc, nhắc người đi lễ nhớ đến cội nguồn văn hoá. Đáng nói hơn, phần móng, khung và mái bằng bê tông cốt thép cho thấy di sản không sợ công nghệ xây dựng hiện đại, nếu người thiết kế đủ dũng cảm để cho hai thế giới ấy gặp nhau trong cùng một ngôi nhà.
Hành trình đá từ Thanh Hóa tới hẻm nhỏ TP.HCM: di sản không phải món tiện lợi
Đằng sau vẻ trầm mặc của nhà thờ đá Vĩnh Hòa là một câu chuyện rất đời: gần 100 chuyến tàu chở đá từ Thanh Hóa vào Nam, rồi những đêm phải tranh thủ xe tải nhích từng chút một trong con hẻm đông đúc để đưa vật liệu vào công trình. Việc di chuyển những khối đá nặng hàng tấn vào vị trí, mời thợ lành nghề từ Ninh Bình, rõ ràng không phải lựa chọn của người thích sự tiện lợi. Nhưng chính sự “bất tiện” đó lại là giá phải trả để kiến trúc di sản Việt hiện diện đàng hoàng trong đời sống hôm nay. Một câu nói đáng nhớ là nhận xét của người kéo chuông: “Tôi biết nhiều nhà thờ làm bằng đá, nhưng làm hoàn toàn bằng đá như nhà thờ này thì tôi chưa thấy bao giờ”. Di sản, nếu thật sự có ý nghĩa, sẽ luôn đòi hỏi nỗ lực vượt khỏi những bản vẽ và ngân sách để trở thành không gian cụ thể cho cộng đồng.
Nhà 110m² ở Hà Nội: một bảo tàng đồ gỗ trăm năm tuổi đang sống
Tại làng Tu Hoàng (Nhổn), phường Xuân Phương, có một nhà cổ kính Hà Nội nổi bật với cổng gỗ lớn gắn đĩa sứ, mở ra khoảng sân hơn 400m² rợp bóng cây và hoa cảnh. Cuối sân là căn nhà gỗ hai tầng rộng khoảng 110m², kết hợp kiến trúc nhà truyền thống Bắc Bộ và ảnh hưởng Huế, nơi cụ Vương Đình Quế, 92 tuổi, cùng vợ là cụ Nguyễn Thị Cảnh sinh sống và lưu giữ kho đồ gỗ trăm năm tuổi sưu tầm suốt bảy thập kỷ. Bên trong, không gian gần như đặt kín các bộ sập, trường kỷ, tủ chè, hoành phi, câu đối, lộc bình… như một bảo tàng sống về thị hiếu và tay nghề mộc Việt. Bộ trường kỷ con tiện gỗ trắc khoảng 155 năm tuổi, hay sập Ngũ Phúc bằng gỗ dổi sơn son thếp vàng, đều được cụ mua trong bối cảnh đời thường, có khi chỉ vài trăm đồng, rồi nâng niu như những mảnh ký ức chung. Điều làm nên giá trị không phải nhãn “đắt tiền”, mà là câu chuyện mà mỗi món đồ mang theo.
Sống trong di sản: khi nhà không chỉ là nơi ở
Điểm đáng suy ngẫm ở căn nhà gỗ Tu Hoàng là cách cụ Quế chủ động trộn lẫn truyền thống với đời sống hiện đại. Tầng một được thiết kế như nhà “bình thường”, có phòng khách, phòng ngủ phục vụ sinh hoạt hàng ngày, trong khi tầng hai là không gian thờ tự và các gian buồng lưu giữ đồ trăm năm, với kết cấu 5 gian 2 dĩ, chồng rường, xà đùi, kẻ ngồi, cửa bức bàn mang đúng hồn nhà gỗ đồng bằng Bắc Bộ. Ngôi nhà trở thành nơi sáu người con, cháu, chắt quy tụ mỗi dịp lễ, Tết, vừa là chỗ đoàn viên vừa là lớp học tự nhiên về kiến trúc di sản Việt. Di sản ở đây không đứng ngoài đời sống; nó nằm trong cách cả gia đình nghỉ ngơi, thờ phụng, trò chuyện. Chính sự hoà trộn đó cho thấy những nhà thờ đá tự nhiên hay nhà cổ gỗ không phải là “bài toán hoài cổ”, mà là chiến lược sống: dùng quá khứ để giữ cân bằng trước tốc độ đô thị hoá.
