Nhà cổ kính di sản: định nghĩa của một bảo tàng sống trong đời thường
Nhà cổ kính di sản là những ngôi nhà mà kiến trúc, thiết kế nội thất truyền thống và bộ sưu tập đồ gỗ cũ, đồ sứ, câu đối, hoành phi được gìn giữ qua nhiều thế hệ, biến không gian sống thành không gian lưu giữ lịch sử, nơi mỗi góc phòng đều kể lại câu chuyện về quá khứ, về văn hoá và về ký ức gia đình. Trong hình mẫu ấy, căn nhà gỗ 2 tầng ở làng Tu Hoàng (Nhổn), phường Xuân Phương, Hà Nội, với chiếc cổng gỗ lớn trang trí tỉ mỉ bằng nhiều chiếc đĩa sứ, là một tuyên ngôn rõ ràng về cách một gia đình quyết định sống cùng di sản thay vì chỉ trưng bày nó như đồ trang trí. Đây không phải là nơi “ở cho xong” mà là một bảo tàng cá nhân được kiến tạo từ tình yêu, sự kiên nhẫn và tầm nhìn của cụ Vương Đình Quế.
Bộ sưu tập đồ gỗ cũ: khi bảy thập kỷ đời người đọng lại trên từng thớ gỗ
Nếu muốn hiểu thế nào là không gian lưu giữ lịch sử, hãy nhìn vào bộ sưu tập đồ gỗ cũ trong căn nhà 110m² của cụ Vương Đình Quế, thường gọi là cụ Bốn, 92 tuổi, cùng vợ là cụ Nguyễn Thị Cảnh. Suốt bảy thập kỷ, từ lúc 20 tuổi rong ruổi bằng xe đạp thồ qua ngõ phố, làng quê Hà Nội và các tỉnh lân cận để tìm tủ chè, sập gụ, trường kỷ đẹp, cụ đã kiên trì nhặt nhạnh từng món đồ gỗ cổ, nhiều khi là những thứ chủ nhà muốn bỏ đi cho đỡ chật. Căn nhà nay gần như đặt kín đồ gỗ: bảy bộ sập, trường kỷ, tủ chè, salon, lộc bình, hoành phi, hàng chục đôi câu đối. Mỗi chiếc sập, mỗi bộ trường kỷ con tiện gỗ trắc hơn 150 năm tuổi không chỉ có giá trị thẩm mỹ, mà là một mảnh thời gian cô đặc, mang theo cả câu chuyện về chủ nhân cũ, về kỹ nghệ mộc xưa, về gu sống của một tầng lớp từng tồn tại. Không gian này bắt buộc người bước vào phải chậm lại, phải lắng nghe lịch sử qua mùi gỗ, qua vân gỗ đã lên màu thời gian.
Thiết kế nội thất truyền thống: đồng bộ vật liệu để quá khứ có đất "sống"
Điều làm nên bản lĩnh của một nhà cổ kính di sản không chỉ là đồ cổ, mà là cách thiết kế nội thất truyền thống được tính toán để quá khứ có chỗ đứng tự nhiên. Căn nhà gỗ 2 tầng của cụ Quế kết hợp nét nhà truyền thống Bắc Bộ với một phần kiến trúc nhà ở Huế, tầng 2 kết cấu 5 gian 2 dĩ, sử dụng chồng rường, xà đùi, kẻ ngồi, cửa bức bàn – những cấu kiện đặc trưng của nhà gỗ đồng bằng Bắc Bộ. Không gian chủ yếu dùng gỗ lim, dổi, trắc, cùng sân 400m² rợp bóng cây, hoa sứ, mai vàng, mai tứ quý, hoa trà và hòn non bộ, tiểu cảnh sinh động. Cách lựa chọn vật liệu tự nhiên và giữ nguyên ngôn ngữ kiến trúc truyền thống giúp bộ sưu tập đồ gỗ cũ không bị lạc lõng, mà như trở về đúng thời của mình. Một ngôi nhà hiện đại nếu chỉ “nhét” đồ cổ vào những bề mặt bóng loáng, lạnh lẽo sẽ tạo cảm giác giằng co; còn ở đây, gỗ gặp gỗ, cây gặp gỗ, ánh sáng gặp hoạ tiết, tạo nên sự thống nhất nội tại cho toàn bộ không gian lưu giữ lịch sử.
Bố trí không gian thờ tự và các gian buồng: sợi dây nối gia đình với di sản
Điểm tinh tế trong ngôi nhà không nằm ở việc đồ cổ được đặt ở đâu cho “đẹp ảnh”, mà ở việc công năng và ký ức được đan xen có chủ ý. Tầng một là nơi sinh hoạt với phòng khách, phòng ngủ của hai cụ, cho thấy di sản không bị tách khỏi đời sống thường nhật. Tầng hai được dành cho không gian thờ tự gia tiên trang trọng, hai bên bố trí các gian buồng để lưu giữ các món đồ trăm năm. Ở vị trí trung tâm, cụ Quế đặt bức cuốn thư “Đức Hậu Lưu Quang” như lời nhắc về việc gìn giữ và truyền lại giá trị đạo đức gia đình. Trong nhà có khoảng chục đôi câu đối với những lời răn dạy về sống tốt, nghĩ kỹ trước khi nói, tự rèn nhân phẩm. Khi con cháu quây quần dịp lễ, Tết, ngày giỗ, chúng không chỉ trở về một mái nhà, mà bước vào một không gian được biên tập để đọc lại lịch sử gia đình qua hoành phi, câu đối, đồ thờ, đồ gỗ. Cụ từng nói mong muốn các cháu, chắt về đây để biết kiến trúc truyền thống, nghỉ ngơi, ngắm hoa, cây cảnh – đó chính là cách một căn nhà trở thành lớp học di sản thân thuộc nhất.
Giữ gìn di sản qua thiết kế nội thất gia đình: từ chuyện cụ Quế đến bài học chung
Ngôi nhà của cụ Bốn và cụ Cảnh là minh chứng rõ ràng rằng thiết kế nội thất gia đình có thể là công cụ mạnh mẽ để giữ gìn di sản văn hoá, chứ không chỉ là trò chơi phong cách. Năm 2005, gia đình phá dỡ nhà cũ để xây ngôi nhà hiện tại, dựa trên cảm hứng từ một ngôi nhà truyền thống rất đẹp ở Huế nhưng không sao chép rập khuôn. Quyết định ấy nói lên thái độ: tôn trọng quá khứ nhưng biết điều chỉnh cho phù hợp đời sống. Khi cụ Quế kiên nhẫn tìm hiểu nguồn gốc, chất liệu, kiểu dáng, ý nghĩa từng món đồ thay vì chỉ mua theo vẻ ngoài, cụ đang làm công việc của một người giám tuyển bảo tàng ngay trong chính nhà mình. Và khi cụ dành thời gian kể cho con cháu nghe về lịch sử, văn hoá đằng sau những món đồ, những hoành phi, câu đối trong nhà trở thành ngôn ngữ giáo dục sống động. Bài học ở đây là: muốn nhà trở thành không gian lưu giữ lịch sử, chúng ta phải dám coi nội thất như một phần di sản, chọn vật liệu có ký ức, kiến trúc có chiều sâu, và sống cùng những câu chuyện được treo trên tường, đặt dưới chân mình mỗi ngày.
