Ký ức kiến trúc không chỉ nằm trong tuổi đời
Ký ức kiến trúc là dấu vết của nếp sống được lưu lại trong vật liệu, cách tổ chức không gian và những thói quen sinh hoạt, dù ngôi nhà thuộc về quá khứ hay vừa được xây dựng. Đặt nhà cổ miền Tây cạnh biệt thự phố cổ Hà Nội và nhà phố Cần Thơ, có thể thấy bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với đóng băng một công trình. Có nhà giữ nguyên cấu kiện và đồ đạc; có nhà duy trì sự gắn kết gia đình qua nhiều thế hệ; cũng có nhà mới chọn lọc hình ảnh hiên, bếp và cây trái để đưa vào bố cục đương đại. Cách thứ ba có sức gợi riêng: ký ức chỉ sống tiếp khi còn được dùng, chứ không chỉ được ngắm. Ba ngôi nhà vì thế mở ra ba cuộc đối thoại khác nhau giữa kiến trúc nhà Việt và đời sống hôm nay.
Nhà Huỳnh Phủ: gỗ quý, dấu chạm và giới hạn của thời gian
Tại ấp Khu Phố, xã Đại Điền, tỉnh Vĩnh Long, nhà cổ Huỳnh Phủ được dựng năm 1890; đến nay công trình 136 năm tuổi vẫn giữ nhiều nét kiến trúc nguyên bản. Được ví như “cung điện gỗ” miền Tây, ngôi nhà có 80 cột bằng gỗ lim và căm xe, dựng theo phong cách nhà rường truyền thống ở Huế. Hình chim chóc, rồng phượng, lá cành trên cửa, cột và lan can kết nối kỹ thuật chạm khắc với cảnh quan sông nước Nam Bộ. Giá trị ở đây không chỉ là sự cầu kỳ, mà còn là cảm giác một gia đình đã sống cùng từng cấu kiện qua thời gian. Nhưng tuổi tác cũng để lại tổn thất: nhiều viên ngói nứt vỡ, còn một số đồ cổ thất lạc sau chiến tranh và những lần gửi đi. Di tích vẫn hấp dẫn khách tham quan, song câu chuyện ấy nhắc rằng bảo tồn luôn đi cùng những mất mát không thể đảo ngược.
Biệt thự phố cổ: sự kết nối được truyền qua nhiều thế hệ
Ở phố Hàng Bè, biệt thự hơn 100 năm tuổi gợi một kiểu gìn giữ khác: ngôi nhà không chỉ tồn tại như một vật thể cổ, mà còn được nhiều thế hệ trong gia đình nâng niu. Công trình được mô tả là có thiết kế khá hiện đại so với tuổi đời, với phòng ngủ khép kín cho từng thành viên, phòng khách, phòng ăn và cả phòng dành cho người giúp việc. Đáng chú ý hơn, các phòng được nối với nhau thành một thể thống nhất. Theo lời kể của bà Thủy, cách bố trí ấy nhằm tạo sự kết nối để mọi người yêu thương, tương trợ lẫn nhau. Đó là một di sản ít phô trương hơn cột gỗ chạm trổ: nếp sống chung được cài vào mặt bằng. Nếu nhà cổ miền Tây lưu ký ức trong vật liệu, biệt thự phố cổ này cho thấy kiến trúc cũng có thể truyền ký ức bằng những đường đi, khoảng gặp gỡ và quan hệ gia đình.
Nhà phố Cần Thơ: làm mới ký ức hiên và gian bếp
Ngôi nhà phố Cần Thơ của một cặp vợ chồng bác sĩ chọn cách không sao chép nhà xưa, mà đưa ký ức miền Tây vào một ngôi nhà đô thị bốn tầng trên khu đất 90 m² ở Ninh Kiều. Gia chủ cần sự riêng tư, tĩnh lặng để hồi phục sau áp lực công việc y tế; vì vậy, bố cục liên thông xóa các vách ngăn cứng nhưng vẫn tạo những khoảng lùi và lớp cây xanh bảo vệ không gian sống. Điểm đáng nhớ là bàn ăn đặt dưới dải hiên, bếp phụ phía sau dành cho món miền Tây, cùng cây khế gợi cảnh quê nhà. Hiên và gian bếp không còn là hình ảnh trang trí: chúng tham gia vào sinh hoạt mỗi ngày. Giếng trời và các sân giúp không khí lưu chuyển, trong khi một góc thiền kín đáo dành chỗ cho gia đình tĩnh tâm. Đây là lời đáp thuyết phục cho câu hỏi làm sao giữ nếp nhà xưa trong nhà phố hiện đại: giữ cảm giác sống, không nhất thiết giữ nguyên hình thức.
Giữ nếp cũ bằng cách để nó tiếp tục được sống
Ba công trình không đưa ra một công thức bảo tồn duy nhất. Huỳnh Phủ dựa vào cấu kiện gỗ, dấu chạm và sự chăm nom trực tiếp của dòng họ; biệt thự Hàng Bè gìn giữ ký ức qua sự gắn bó liên thế hệ và mặt bằng kết nối; còn nhà phố Cần Thơ diễn giải lại hiên, bếp, cây trái trong hình thái mới. Cách làm nào cũng có giới hạn: nhà cổ chịu hao mòn, biệt thự cũ cần được duy trì, còn nhà mới phải cân bằng giữa riêng tư, thông thoáng và sự hòa nhập với phố. Nhưng điểm chung đáng giữ nhất không nằm ở vẻ hoài cổ. Đó là khả năng khiến một không gian tiếp tục phục vụ con người và nuôi dưỡng cảm giác thuộc về. Khi ký ức còn hiện diện trong sinh hoạt, kiến trúc nhà Việt không chỉ kể chuyện đã qua mà còn có chỗ đứng trong hiện tại.
