Trốn đóng BHXH không thể biến thành rủi ro của người lao động
Trốn đóng BHXH là hành vi doanh nghiệp không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tham gia hoặc nộp bảo hiểm bắt buộc, khiến quá trình đóng và quyền hưởng chế độ an sinh của người lao động bị ảnh hưởng. Đây không chỉ là vi phạm tài chính: khi tiền đã bị khấu trừ từ lương, người lao động có thể vẫn chịu thiệt vì doanh nghiệp không chuyển nộp.
Hệ quả thường chỉ lộ rõ khi người lao động nghỉ việc hoặc làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp, chế độ ốm đau, thai sản hay lương hưu. Đại biểu Nguyễn Văn Huy, đoàn Hưng Yên, nêu tại phiên thảo luận Quốc hội ngày 9/11 rằng người lao động đã bị khấu trừ tiền lương nhưng doanh nghiệp chậm nộp hoặc trốn đóng vẫn có nguy cơ gián đoạn quá trình tham gia, chậm hưởng chế độ và gặp khó khi giải quyết hưu trí.
Vì thế, đo hiệu quả xử lý bằng số tiền thu hồi là chưa đủ. Chính sách phải ngăn việc người lao động gánh hậu quả cho khoản tiền họ không có quyền kiểm soát, đồng thời buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm kịp thời.

Dự thảo luật cần biến trách nhiệm thành hành động cụ thể
Dự thảo Luật BHXH sửa đổi được trình Quốc hội đề xuất hoàn thiện trách nhiệm quản lý và xử lý vi phạm. Nội dung dự kiến sửa đổi quy định về hành vi không đăng ký hoặc đăng ký thiếu người thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc sau 60 ngày kể từ hạn kê khai; đồng thời sửa Điều 138 để xác định trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong tổ chức chính sách và xử lý tình trạng chậm đóng, trốn đóng. UBND cấp xã được giao trách nhiệm tổ chức thực hiện, kiểm tra, xử phạt hành chính và giải quyết khiếu nại, tố cáo.
Đây là hướng đi cần thiết, nhưng phân công trên giấy sẽ không đủ nếu thiếu phối hợp và phản ứng sớm. Trong 9 tháng đầu năm 2026, cơ quan BHXH rà soát dữ liệu, kiểm tra trực tiếp lẫn từ xa; yêu cầu truy đóng cho 60.710 lao động với hơn 222,2 tỉ đồng và thu hồi gần 433 tỉ đồng tiền chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN. Kết quả cho thấy kiểm tra có thể đem lại tác động, song phải đi cùng cơ chế để người lao động không phải chờ doanh nghiệp trả nợ mới được giải quyết quyền lợi.
Trách nhiệm cũng cần phân biệt rõ khó khăn kinh doanh với hành vi cố tình chây ỳ. Với doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng, xử lý phải đủ sức ngăn tái diễn; với người lao động, cần có cách xác nhận thời gian và bảo vệ quyền hưởng chế độ trong lúc thu hồi nợ.
Thanh Hóa cho thấy cái giá của chậm đóng kéo dài
Tình hình tại Thanh Hóa cho thấy đây không phải rủi ro cá biệt. Đến hết tháng 9/2026, tổng số tiền chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN trên địa bàn vượt 1.411 tỉ đồng, chiếm 8,14% số phải thu. Trong 2.316 đơn vị chậm đóng từ ba tháng trở lên, có 336 đơn vị nợ trên 12 tháng; 694 đơn vị thuộc diện khó thu do giải thể, phá sản, dừng hoạt động hoặc chủ doanh nghiệp bỏ trốn.
Có doanh nghiệp vẫn hoạt động nhưng nợ kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến người lao động. Tại Công ty CP May Vạn Hà, khoản chậm đóng khoảng 12,1 tỉ đồng kéo dài 13 tháng tính đến tháng 9/2026; tình trạng nợ bảo hiểm tại địa phương từng khiến công nhân bức xúc, dẫn đến đình công. Năm 2025, cơ quan BHXH huyện Thiệu Hóa trước đây đã kiến nghị công an xem xét khởi tố vụ việc có dấu hiệu trốn đóng theo Điều 216 Bộ luật Hình sự.
Những trường hợp này đòi hỏi xử lý theo hồ sơ và dấu hiệu vi phạm, không thể đánh đồng doanh nghiệp khó khăn với đơn vị cố tình né nghĩa vụ. Đồng thời, khi doanh nghiệp ngừng hoạt động hoặc mất khả năng đóng, việc bảo vệ quyền lợi người lao động càng không thể phụ thuộc vào khả năng thu hồi nợ.
Phát hiện sớm và bảo vệ quyền lợi ngay khi vi phạm phát sinh
Cơ quan BHXH cho biết khoảng 39.000 đơn vị không còn khả năng đóng, với tổng số tiền chậm đóng khó thu hồi khoảng 5.100 tỉ đồng. Con số ấy cho thấy truy thu sau khi doanh nghiệp đã biến mất không thể là giải pháp duy nhất. Người lao động cần chủ động kiểm tra quá trình tham gia bảo hiểm, lưu giữ bảng lương và thông tin khấu trừ, đồng thời phản ánh sớm khi phát hiện thời gian đóng không khớp.
Về phía quản lý, hướng cần làm là chuẩn hóa dữ liệu, nhận diện rủi ro và phối hợp giữa cơ quan BHXH với cơ quan thuế, công an, viện kiểm sát. Trong những tháng cuối năm 2026, BHXH Việt Nam cho biết sẽ tiếp tục tăng cường kiểm tra các đơn vị chậm đóng kéo dài và phối hợp xử lý vi phạm. Tại Thanh Hóa, cơ quan BHXH cũng dự kiến phối hợp các sở, ngành và chính quyền địa phương để nhận diện doanh nghiệp có nguy cơ vi phạm, làm việc và yêu cầu thực hiện nghĩa vụ.
Kết luận, dự thảo Luật BHXH chỉ phát huy ý nghĩa khi trách nhiệm quản lý đi kèm biện pháp bảo vệ người lao động ngay lúc vi phạm xuất hiện. Chậm đóng BHXH hay trốn đóng phải được xử lý đúng mức, nhưng người đã bị khấu trừ lương không thể tiếp tục bị buộc chờ đợi mới được hưởng quyền lợi chính đáng.






