CBAM – hàng rào xanh mới và lời cảnh báo cho SME
CBAM hàng rào xanh là cơ chế điều chỉnh biên giới carbon cùng bộ tiêu chuẩn xanh thương mại bắt buộc các doanh nghiệp xuất khẩu phải chứng minh mức phát thải của sản phẩm, từ công nghệ sử dụng trong sản xuất cho tới năng lượng đầu vào và dữ liệu carbon toàn chuỗi, nếu muốn tiếp tục giữ chỗ trong thị trường quốc tế có yêu cầu cao. CBAM và hàng loạt tiêu chuẩn xanh đang dần trở thành “hàng rào” mới của thương mại quốc tế, buộc doanh nghiệp Việt phải thay đổi từ công nghệ, năng lượng đến quản trị dữ liệu phát thải. Điều này không chỉ diễn ra ở châu Âu mà còn lan rộng thông qua các tập đoàn đa quốc gia và chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi các nhà mua hàng đặt điều kiện xanh thành tiêu chuẩn bắt buộc, SME không còn lựa chọn “đứng ngoài cuộc” mà buộc phải bước vào cuộc chơi chuyển đổi xanh SME, nếu không muốn bị loại khỏi danh sách nhà cung ứng.
Từ bài học SCG: chuyển đổi xanh là bài toán vận hành, không chỉ là khẩu hiệu ESG
Điểm đáng giá nhất trong lộ trình chuyển đổi xanh SME không nằm ở việc viết thêm vài dòng cam kết ESG, mà ở cách “đọc lại” từng mắt xích vận hành để tìm ra năng lượng, nguyên liệu, phụ phẩm đang bị lãng phí. SCG đã bắt đầu theo đúng logic đó, với hai câu hỏi thực dụng: ở khâu này đang lãng phí gì, và có thể tối ưu ở đâu. Từ đó, họ phát triển dòng xi măng phát thải thấp giúp giảm khoảng 20% phát thải so với xi măng thông thường, và tại nhà máy gạch Prime đặt mục tiêu giảm 25-30% phát thải khí nhà kính vào năm 2030 so với năm 2020. Đây là câu nói SME nên ghi nhớ: "Mục tiêu môi trường có thể gắn trực tiếp với hiệu quả vận hành" – giảm phế phẩm, dùng năng lượng hiệu quả hơn đồng nghĩa với tiết giảm chi phí và tăng sức cạnh tranh. Sau hành trình dài bền bỉ, tập đoàn tiếp tục chia sẻ các bài học chuyển đổi xanh tới cộng đồng SME, cho thấy SME không phải tự dò đường, mà có thể đi cùng những doanh nghiệp đã làm trước.
Scope 3 và logistics: mắt xích SME thường bỏ quên nhưng EU thì không
Nhiều SME vẫn nghĩ câu chuyện giảm phát thải dừng lại ở nhà máy, nhưng EU lại nhìn vào cả chuỗi, đặc biệt là Scope 3 phát thải. Khác với Scope 1 (phát thải trực tiếp tại nhà máy) hay Scope 2 (phát thải từ điện năng mua ngoài), Scope 3 trải dài từ khai thác nguyên liệu thô, sản xuất linh kiện đầu vào, vận chuyển, đóng gói cho đến tiêu dùng và xử lý rác thải sau cùng. Đây là loại phát thải gián tiếp, nằm ngoài phạm vi kiểm soát vận hành trực tiếp của doanh nghiệp, nhưng lại chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng dấu chân carbon của một sản phẩm. Khi áp lực giảm phát thải không còn dừng ở phạm vi nhà máy, logistics trở thành mắt xích không thể bỏ qua. Với các doanh nghiệp xuất khẩu vào thị trường EU, Scope 3 vì thế trở thành thách thức nặng nề nhất trong lộ trình đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững. Nếu tiếp tục phó mặc bài toán logistics cho nhà vận chuyển mà không đặt yêu cầu phát thải, SME đang tự để điểm yếu lớn nhất của mình lộ diện trước CBAM hàng rào xanh.
Giải pháp thực tế: thuê xe container điện và đi “Go Together” với đối tác lớn
Đòi hỏi đo lường, kiểm toán carbon toàn chuỗi khiến nhiều SME co cụm vì sợ chi phí và áp lực kỹ thuật. Đây là lý do các mô hình thực tế có tính "chia sẻ năng lực" trở nên quan trọng. Từ kinh nghiệm chuyển đổi xanh trong vận hành, SCG chia sẻ các mô hình thực tiễn, kết nối chuyên gia và nguồn lực, hỗ trợ SME xây dựng lộ trình phù hợp. Với chương trình Go Together, SCG chuyển vai từ một doanh nghiệp FDI thực hành chuyển đổi xanh sang đối tác đồng hành cộng đồng SME, góp phần nâng cao năng lực ESG và khả năng cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp Việt Nam. Ở mắt xích logistics, mô hình cho thuê xe container điện và trạm sạc do ZLogistic hợp tác cùng RabbitEVC triển khai đang mở ra một lối đi thực tế: xanh hóa logistics mà không cần khoản đầu tư ban đầu khổng lồ. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ chưa có sẵn nhân sự IT hay kỹ thuật chuyên trách về xe điện và trạm sạc, đây là phương án giúp tiết kiệm đáng kể chi phí đầu tư ban đầu, đồng thời rút ngắn thời gian chuyển đổi. Nếu SME tiếp tục chờ tới lúc CBAM siết chặt toàn diện mới hành động, thì những giải pháp hiện có sẽ không còn đủ để cứu thị trường xuất khẩu đã mất.
Kết luận: SME phải chủ động, không có “vé miễn phí” trong thương mại xanh
Thông điệp quan trọng nhất lúc này là: xanh hóa không còn là lựa chọn của vài doanh nghiệp tiên phong, mà là điều kiện để SME tiếp tục tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Tại một hội thảo về CBAM, ESG và tiêu chuẩn xanh toàn cầu, các chuyên gia thương mại khẳng định yêu cầu xanh đang trở thành phần ngày càng quan trọng trong năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu. Doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động chuẩn bị thay vì chờ đến khi các yêu cầu mới trở thành điều kiện bắt buộc, đặc biệt là bài toán đo lường phát thải, xây dựng hệ thống dữ liệu và năng lực quản trị carbon. Nếu chậm chuyển đổi, doanh nghiệp có thể mất cả thị trường châu Âu – và khi đó, lấy lại sẽ khó hơn nhiều so với việc chuẩn bị từ hôm nay. "Chuẩn bị sớm, chuyển đổi sớm" sẽ là yếu tố giúp SME không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn xanh thương mại, mà còn nâng vị thế của mình trong chuỗi cung ứng thay vì bị CBAM hàng rào xanh đẩy vào vai kẻ đứng ngoài cuộc.
