Đưa nghệ thuật truyền thống về cơ sở: từ chủ trương đến lựa chọn chiến lược
Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng đang triển khai chiến lược đưa Tuồng truyền thống, dân ca kịch và Bài chòi ra khỏi không gian rạp hát, tiếp cận trực tiếp cộng đồng miền núi, vùng biển và sân trường, qua đó biến nghệ thuật dân gian thành công cụ giáo dục văn hóa trẻ thay vì chỉ là di sản trưng bày. Thực hiện chủ trương của lãnh đạo thành phố về việc đưa nghệ thuật truyền thống phục vụ nhân dân trong các dịp lễ, Tết và sự kiện lớn, Nhà hát tổ chức nhiều chương trình biểu diễn lưu động tại vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo và trường học. Điều đáng nói là cách tiếp cận này có tính chủ động: nghệ sĩ đi đến nơi người dân sống, học sinh học, thay vì chờ khán giả tìm đến. Trong bối cảnh khán giả trẻ bị cuốn vào giải trí số, lựa chọn “đi về cơ sở” cho thấy một tầm nhìn: nếu không đưa sân khấu dân gian đến nơi thế hệ mới đang lớn lên, di sản sẽ mất khán giả ngay trên quê hương của nó.
Từ đại ngàn đến biển đảo: nghệ thuật truyền thống bám rễ đời sống
Những chuyến lưu diễn của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng không chỉ là hành trình biểu diễn mà là quá trình bám rễ đời sống văn hóa địa phương. Tối 2.9, đêm diễn tại Làng Văn hóa Cơ Tu - Cổng Trời Đông Giang đã kết nối Bài chòi, múa kiếm “Nữ tướng”, “Vũ điệu đại ngàn” với tiếng cồng chiêng và điệu múa của đồng bào Cơ Tu, tạo nên một không gian giao thoa giữa sân khấu dân gian và văn hóa bản địa. Trung thu, vở dân ca kịch “Chuyện thằng Bờm” được đem đến rạp và cả vùng núi Trà Tân, sau đó là hành trình đến xã đảo Tam Hải với “Chuyện thằng Bờm” và Tuồng “Hòn Vọng Phu”. Ở đây, nghệ thuật không đứng trên bục giảng mà bước xuống mặt đất, hòa với nhịp sống của người dân. Tiếng cười, ánh mắt chăm chú và những tràng vỗ tay trở thành thước đo sức sống thật của Tuồng truyền thống, dân ca kịch, Bài chòi trong cộng đồng hôm nay, chứ không chỉ trong báo cáo bảo tồn.
Sân trường: mặt trận quan trọng của giáo dục văn hóa trẻ
Nếu miền núi và vùng biển là nơi nghệ thuật truyền thống tìm lại sự gần gũi với cộng đồng, thì sân trường là mặt trận chiến lược để giáo dục văn hóa trẻ. Một điểm nhấn trong hành trình đưa nghệ thuật truyền thống về cơ sở là hoạt động biểu diễn, trải nghiệm tại trường học, được xem là cách tiếp cận phù hợp để nghệ thuật truyền thống đến gần khán giả trẻ. Các chương trình “Đưa dân ca kịch, hô hát Bài chòi vào học đường” tại Trường THCS Trần Quý Cáp và “Đưa nghệ thuật Tuồng vào học đường” tại Trường Tiểu học Trần Phú tạo không gian cho học sinh trực tiếp trải nghiệm sân khấu dân gian, lắng nghe, khám phá và cảm nhận những nét đặc sắc của loại hình nghệ thuật dân gian giàu bản sắc. Sự hưởng ứng của học sinh, phụ huynh và người dân vùng sâu, vùng xa cho thấy: giáo dục văn hóa trẻ hiệu quả nhất không phải bằng khẩu hiệu, mà bằng trải nghiệm nghệ thuật cụ thể, sinh động ngay giữa sân trường.
Di sản được trao truyền: từ “biểu diễn cho vui” đến chiến lược văn hóa
Điểm đáng chú ý của mô hình này là nó không dừng ở mục tiêu “phục vụ nhân dân” mà hướng tới xây dựng môi trường trao truyền di sản. Theo ban lãnh đạo Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng, việc đưa nghệ thuật truyền thống về cơ sở vừa đáp ứng nhu cầu thưởng thức, vừa tạo điều kiện để các giá trị văn hóa được gìn giữ và lan tỏa. Khi Tuồng truyền thống, dân ca kịch, Bài chòi được hát giữa sân trường, trên sân khấu tạm ở làng biển hay xã miền núi, chúng không còn là tiết mục lễ hội, mà trở thành chất liệu hình thành bản sắc và lòng tự hào cho thế hệ trẻ. Đây cũng là cách để Tuồng, dân ca kịch, Bài chòi và các giá trị nghệ thuật dân gian tiếp tục được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa đến những thế hệ tiếp nối. Tín hiệu đáng mừng là khán giả trẻ hào hứng khám phá những loại hình này, tạo động lực để Nhà hát tiếp tục mở rộng hoạt động về cơ sở trong thời gian tới.
Kết luận: Muốn cứu sân khấu dân gian, phải bắt đầu từ trẻ em
Từ góc nhìn giáo dục văn hóa trẻ, chiến lược của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng là lời nhắc rõ ràng: di sản không thể sống nếu chỉ nằm trong bảo tàng hay thỉnh thoảng xuất hiện trên sân khấu lớn. Nó cần bước vào trường học, ra sân làng, đến tận vùng sâu, vùng xa, nơi những đứa trẻ đang lớn lên cùng điện thoại thông minh nhưng lại thiếu trải nghiệm với Tuồng truyền thống, dân ca kịch, Bài chòi. Khi nghệ sĩ không ngại vượt đường xa đến Tam Hải hay Trà Tân, khi tiếng hô Bài chòi vang giữa sân trường, đó không chỉ là biểu diễn, mà là đầu tư dài hạn cho tương lai di sản. Vì thế, nếu muốn cứu sân khấu dân gian, không thể chỉ trông chờ vào vài dự án bảo tồn, mà phải coi việc đưa nghệ thuật truyền thống đến với học sinh, thanh thiếu niên là chiến lược văn hóa trọng tâm trong nhiều năm tới.
