Nghệ thuật đương đại Việt Nam và câu chuyện vật liệu truyền thống
Nghệ thuật đương đại Việt Nam là quá trình nghệ sĩ dùng ngôn ngữ, công nghệ và hình thức biểu đạt mới để đối thoại với đời sống hôm nay, đồng thời tái sinh các chất liệu truyền thống như gốm, lụa, giấy dó, mây tre, âm nhạc dân gian trong những không gian biểu diễn và sắp đặt giàu tính thử nghiệm. Khi bàn về bảo tồn di sản vật liệu, câu hỏi không còn là cất kỹ bao nhiêu hiện vật trong tủ kính, mà là làm sao để chúng bước ra sân khấu, chạm vào giác quan khán giả trẻ và tiếp tục sống trong trí nhớ cộng đồng. Vì thế, sân khấu truyền thống hiện đại không chỉ cần đạo cụ “mang hồn Việt”, mà cần ngôn ngữ tư duy Việt trong cấu trúc, nhịp điệu, cách kể chuyện.
“Những lớp phù sa”: từ giọt nước sông Hồng đến show diễn 55 phút
“Những lớp phù sa” không phải một vở hoài cổ, mà là lời tuyên bố rằng di sản chỉ sống khi được đặt vào hiện tại. Tác phẩm khởi đi từ hình ảnh một giọt nước rời khỏi mây, theo dòng sông Hồng đi qua đất, làng, chợ, con người và ký ức cộng đồng. Trong 55 phút trình diễn, show nghệ thuật đương đại kết hợp đa phương tiện này dùng múa dân gian đương đại làm ngôn ngữ chính, cùng hát ru, xẩm, hát văn, âm nhạc truyền thống, ánh sáng, hình ảnh và công nghệ để dẫn dắt câu chuyện. Đây là một ví dụ tiêu biểu cho nghệ thuật đương đại Việt Nam khi sân khấu truyền thống hiện đại không cố phục dựng một Bắc Bộ xưa cũ, mà đặt truyền thống vào cuộc đối thoại với hiện tại, để phù sa ký ức tiếp tục bồi đắp cảm xúc khán giả.
Giá trị táo bạo của dự án nằm ở chỗ nó coi làng nghề – gốm, lụa, mây tre đan, sơn mài – là “nhân vật” chứ không chỉ là phông nền. Đằng sau mỗi món đồ là vùng đất, kỹ thuật, đời người và ký ức cộng đồng; đưa chúng lên sân khấu nghĩa là đưa cả một hệ sinh thái văn hóa vào cuộc đối thoại với nghệ thuật đương đại. Nhờ tư duy sân khấu của NSND Trần Ly Ly và âm nhạc gắn với dân tộc của Đạt Kìm, chương trình hướng tới khán giả trong nước lẫn du khách quốc tế, tạo một trải nghiệm văn hóa có thể tiếp cận kể cả khi không hiểu tiếng Việt. Cách tiếp cận này cho thấy bảo tồn di sản vật liệu không tách rời sáng tạo văn hóa truyền thống, mà hai yếu tố phải gắn chặt như bờ và phù sa.
Khi giấy dó, nơm cá bước vào ballet và xiếc
Ở chiều khác, các vở ballet “Dó”, “Đông Hồ” và xiếc “Làng tôi” chứng minh rằng nghệ thuật đương đại Việt Nam có thể đối thoại với cả ballet cổ điển lẫn nghệ thuật xiếc quốc tế mà vẫn giữ căn tính Việt. “Dó”, “Đông Hồ” đưa nơm cá, quạt giấy, chiếu hoa, giấy dó, chú Tễu, động tác quăng chài, gánh nước, cấy lúa lên sân khấu – nhưng không dừng ở mức đạo cụ minh họa. Ê-kíp chuyển hóa nhịp điệu lao động nông nghiệp thành chất liệu cho cơ thể ballet, dùng những động tác xoắn, cuộn, trượt để gắn cơ thể với mặt đất, vận hành cấu trúc theo vòng tuần hoàn bốn mùa, mang hơi thở nền văn minh lúa nước.
“Làng tôi” lại chọn con đường “đi đường vòng”: mang xiếc gắn với tre, mái nhà, sinh hoạt nông dân đi lưu diễn quốc tế, rồi quay về gây tò mò với khán giả trong nước. Ở đây, tre, mái nhà, trò chơi dân gian không còn là bối cảnh, mà là ký ức và cảm xúc, khiến động tác xiếc vượt khỏi việc phô diễn kỹ thuật, trở thành câu chuyện về làng quê. Điểm chung của “Những lớp phù sa”, “Dó”, “Đông Hồ” và “Làng tôi” là truyền thống không được dùng như vật liệu trang trí; đó là những câu chuyện mang đậm hồn cốt Việt, được kể và đối thoại với chiều sâu tư duy đương đại.
Bảo tồn di sản vật liệu: không còn chuyện tủ kính
Quan niệm bảo tồn di sản vật liệu nếu chỉ dừng ở “bảo quản hiện vật” đã lỗi thời. Một di sản đặt trong tủ kính có thể được bảo vệ về mặt vật chất, nhưng sẽ không còn sống trong tâm thức cộng đồng. Những người thợ ở làng nghề dành cả đời lặp lại một công đoạn, chính sự bền bỉ ấy giúp nghề tồn tại qua nhiều thế hệ. Khi nghệ sĩ đưa gốm, lụa, mây tre đan, sơn mài lên sân khấu, họ đang kéo cả lao động thủ công – với mồ hôi, nhịp tay, địa lý, ký ức – vào vùng sáng sân khấu. Đó là một hình thức bảo tồn di sản vật liệu bằng hành động, không phải bằng khẩu hiệu.
Câu hỏi quan trọng là: hồn Việt nằm ở đâu? Không phải ở chiếc nón lá hay nơm cá xuất hiện lặp đi lặp lại – những dấu hiệu dễ bị lạm dụng nhân danh truyền thống. Hồn Việt nằm trong cách cơ thể chuyển động, trong quan hệ với tự nhiên, cộng đồng, trong cấu trúc không gian và cách kể chuyện. Khi được đặt trong sự tiếp biến sáng tạo với hiểu biết sâu và sự tôn trọng, di sản có sức sống mới, không phải bằng sao chép, mà bằng tái sinh qua tư duy nghệ thuật đương đại. Đây chính là cốt lõi của một sân khấu truyền thống hiện đại: không phủ sơn “cổ truyền” lên khung phương Tây, mà xây từ gốc tư duy Việt.
Cầu nối với khán giả trẻ và tương lai của di sản trên sân khấu
Điểm đáng nói nhất của các dự án này là chúng không xem khán giả trẻ như người tham quan bảo tàng, mà như người đồng hành. “Những lớp phù sa” được thiết kế hướng tới cả khán giả Việt Nam và du khách quốc tế, với mong muốn tạo thêm một trải nghiệm văn hóa cho những người đến Hà Nội. Nhờ nghệ thuật đương đại Việt Nam, dòng sông Hồng, làng nghề, âm nhạc dân gian và nghệ thuật thị giác trở thành câu chuyện có thể tiếp cận ngay cả khi người xem không hiểu tiếng Việt. Đó là cách giáo dục mềm: để khán giả “học” lịch sử, phong tục, tín ngưỡng qua xúc cảm, không qua bài giảng.
Nghệ thuật có khả năng đưa những giá trị tưởng như chỉ còn trong ký ức trở lại đời sống bằng hình thức mới. Nếu tiếp tục đi theo hướng sáng tạo văn hóa truyền thống này, nghệ thuật đương đại Việt Nam có thể tạo ra một hệ sinh thái nơi nghệ sĩ, làng nghề, nhà trường, không gian biểu diễn cùng tham gia nuôi dưỡng di sản. Kết luận rõ ràng là: từ phù sa đến sân khấu, mỗi quyết định nghệ thuật đều là một lựa chọn văn hóa. Hoặc chúng ta chấp nhận để di sản ngủ yên trong tủ kính, hoặc dám đưa nó lên sân khấu, chấp nhận rủi ro để đổi lấy một đời sống mới cho ký ức chung.
