Tuồng sân trường: từ di sản sân khấu đến chiến lược giáo dục Gen Z
Tuồng sân trường là mô hình đưa nghệ thuật Tuồng và các loại hình sân khấu cổ truyền ra khỏi rạp, trực tiếp bước vào không gian học đường, để học sinh được xem, tương tác và trải nghiệm ngay tại sân trường như một hoạt động giáo dục văn hóa thường xuyên, chứ không phải sự kiện lễ hội mang tính thỉnh thoảng. Hướng đi này biến sân khấu truyền thống từ một di sản “trên bảo tàng” thành công cụ giáo dục thẩm mỹ, nhân cách và bản sắc cho thế hệ Gen Z trong đời sống thường nhật. Điều đáng nói là Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng không dừng lại ở vài suất diễn minh họa, mà biến Tuồng sân trường thành chiến lược tiếp cận khán giả trẻ có chủ đích. Thực hiện chủ trương của lãnh đạo thành phố về đưa nghệ thuật truyền thống phục vụ nhân dân trong các dịp lễ, Tết và sự kiện lớn, nhà hát đã triển khai chương trình biểu diễn lưu động đến vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo và trường học. Đây không chỉ là hoạt động phổ biến văn hóa, mà là tuyên bố rằng Gen Z có quyền được học và vui với di sản của mình, ngay trên chính sân trường.
Từ đại ngàn đến sân trường: nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng chọn tiếp cận đời sống
Chiến lược của Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng bắt đầu từ việc đưa sân khấu rời xa trung tâm đô thị, bám vào đời sống thực tế ở nhiều vùng miền khác nhau. Vào tối 2.9, giữa không gian núi rừng tại Làng Văn hóa Cơ Tu – Cổng Trời Đông Giang, nhà hát có một đêm biểu diễn đặc biệt với Bài chòi, múa kiếm “Nữ tướng”, “Vũ điệu đại ngàn” cùng tiếng cồng chiêng và những điệu múa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Đó không phải là “mang nghệ thuật lên núi” theo kiểu ban phát, mà là đặt nghệ thuật vào đúng môi trường văn hóa nó sinh ra. Từ đại ngàn đến vùng biển, hành trình còn kéo dài đến xã đảo Tam Hải với Dân ca kịch “Chuyện thằng Bờm” và Tuồng “Hòn Vọng Phu” trong hai đêm 3 và 4.10. Sự đón nhận bằng những tràng vỗ tay và tình cảm ấm áp của người dân trở thành bằng chứng sống cho thấy khi nghệ thuật truyền thống chịu bước ra khỏi khuôn khổ lễ đài, nó dễ dàng tìm lại vị thế trong đời sống văn hóa hiện đại.
Đưa Dân ca kịch, Bài chòi, Tuồng vào học đường: Gen Z là khán giả chính chứ không phải khán giả phụ
Điểm đột phá của chiến lược này nằm ở việc xác định sân trường là “sân khấu trung tâm” của Dân ca kịch thế hệ trẻ, Tuồng sân trường và hô hát Bài chòi. Tại Trường THCS Trần Quý Cáp, chương trình “Đưa Dân ca kịch, hô hát Bài chòi vào học đường” mở ra không gian trải nghiệm trực tiếp: những câu hô hát Bài chòi vang lên giữa sân trường, học sinh giao lưu với nghệ sĩ, lắng nghe và khám phá những nét đặc sắc của một loại hình dân gian giàu bản sắc. Cùng ngày, Trường Tiểu học Trần Phú tổ chức chương trình “Đưa nghệ thuật Tuồng vào học đường”, giúp học sinh nhỏ tuổi chạm vào thế giới mặt nạ, điệu bộ, lối hát của một loại hình sân khấu cổ truyền đặc sắc. Theo bà Nguyễn Thị Hương, Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng, việc đưa nghệ thuật truyền thống về cơ sở không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng thức của người dân mà còn góp phần tạo môi trường để các giá trị văn hóa được trao truyền. Nhìn vào ánh mắt chăm chú, tiếng cười và những tràng vỗ tay của học sinh, phụ huynh ở vùng sâu, vùng xa, có thể thấy khi di sản bước vào đời sống học đường bằng hình thức gần gũi, trực quan, nghệ thuật truyền thống không còn là “môn học phụ” mà trở thành một phần của tuổi thơ.
Sân khấu Việt Nam hiện đại có cần Tuồng, Dân ca kịch và Bài chòi?
Trong bối cảnh sân khấu Việt Nam hiện đại chịu áp lực từ giải trí số, câu hỏi tưởng như ngược đời: có cần giữ Tuồng, Dân ca kịch, Bài chòi nữa không? Thực tế tại Đà Nẵng cho thấy câu trả lời dứt khoát là có – nhưng phải bằng một cách tồn tại mới. Mỗi chương trình lưu động của nhà hát được xây dựng phù hợp với không gian, đối tượng khán giả, song vẫn giữ được nét đặc trưng của các loại hình nghệ thuật truyền thống. Chính sự điều chỉnh hình thức cộng với việc giữ vững cốt lõi khiến những dạng sân khấu tưởng chừng xa lạ với Gen Z lại trở nên hấp dẫn. Từ sân khấu giữa đại ngàn đến vùng biển, từ không gian cộng đồng đến sân trường, hành trình đưa nghệ thuật truyền thống về cơ sở mở rộng cơ hội tiếp cận cho nhiều nhóm công chúng khác nhau. Sự hưởng ứng của học sinh, phụ huynh và người dân ở vùng sâu, vùng xa cho thấy sức hút của nghệ thuật truyền thống khi nó được giới thiệu bằng cách gần với đời sống, thay vì yên vị trong những lễ hội trang trọng nhưng xa khán giả.
Bảo tồn trong chuyển động: từ “giữ gìn” đến “trao truyền” di sản sân khấu
Nếu bảo tồn đồng nghĩa với cất giữ trong tủ kính, Tuồng, Dân ca kịch, Bài chòi sẽ khó lòng sống nổi giữa thời Gen Z gắn liền với mạng xã hội và nội dung ngắn. Cách làm của Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng chọn hẳn hướng ngược lại: bảo tồn bằng chuyển động. Các hình thức biểu diễn cổ truyền được mang đến sân trường, làng văn hóa, xã đảo; mỗi buổi diễn là một lần “trao tay” di sản cho khán giả mới. Đó cũng là cách để Tuồng, Dân ca kịch, Bài chòi và các giá trị nghệ thuật dân gian tiếp tục được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa đến những thế hệ tiếp nối. Đáng chú ý, nhà hát không xem những buổi lưu diễn là đích đến cuối cùng. “Đây là tín hiệu rất đáng mừng và là động lực để Nhà hát tiếp tục mở rộng các hoạt động đưa nghệ thuật về cơ sở trong thời gian tới”, bà Nguyễn Thị Hương chia sẻ. Khi chiến lược ấy được duy trì như một đường dài chứ không phải vài chiến dịch lẻ tẻ, sân khấu truyền thống có cơ hội khẳng định vị thế mới trong đời sống văn hóa hiện đại: vừa là di sản, vừa là giáo cụ sống động cho tương lai.
