Khoảng trống 11 năm: Vì sao danh mục thuốc cổ truyền cần thay đổi?
Mở rộng danh mục thuốc y học cổ truyền được bảo hiểm y tế chi trả là việc cập nhật thêm các thuốc dược liệu, bài thuốc cổ truyền và thuốc kết hợp dược chất – dược liệu vào phạm vi thanh toán của quỹ bảo hiểm, nhằm giúp người bệnh có thêm lựa chọn điều trị y học truyền thống với chi phí hợp lý và tiếp cận công bằng hơn giữa các nhóm thuốc trong hệ thống y tế. Sau 11 năm gần như “đứng yên”, Bộ Y tế đang xây dựng dự thảo Thông tư mới về danh mục thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền và thuốc có kết hợp dược chất với dược liệu thuộc phạm vi hưởng của người tham gia bảo hiểm y tế. Đây không chỉ là thao tác kỹ thuật mà là bước điều chỉnh chính sách quan trọng, trả lời câu hỏi: người bệnh dùng thuốc y học truyền thống có được bảo vệ tài chính tương xứng với người dùng thuốc tân dược hay không.
129 thuốc cổ truyền mới và 35 thuốc kết hợp: Cụ thể mở rộng đến đâu?
Dự thảo cho thấy một cú “nhảy vọt” về danh mục, dù đến khá muộn. Hiện danh mục theo Thông tư 05/2015 và sửa đổi năm 2020 gồm 229 thuốc Đông y, thuốc từ dược liệu và 349 vị thuốc cổ truyền. Bộ Y tế đề xuất tăng danh mục thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền lên 358 mục, tức bổ sung thêm 129 thuốc so với hiện hành. Ở chiều ngược lại, danh mục dược liệu thô giảm nhẹ từ 349 xuống 344 mục, loại bỏ 5 vị thuốc. Song thay đổi đáng chú ý hơn là sự xuất hiện một nhóm hoàn toàn mới: 35 thuốc kết hợp dược chất với dược liệu được xây dựng thành phụ lục riêng và thuộc phạm vi Quỹ BHYT thanh toán. Điều này thừa nhận vai trò của các thuốc “lai” giữa y học hiện đại và y học truyền thống – xu hướng điều trị mà thực tế đã đi trước chính sách nhiều năm.
Điều kiện, tỷ lệ, thời gian: BHYT không chi trả “vô điều kiện”
Người bệnh dễ lầm tưởng: thêm thuốc vào danh mục nghĩa là BHYT sẽ chi trả mọi trường hợp. Dự thảo cho thấy điều ngược lại: mở rộng đi kèm kiểm soát chặt. Nhiều thuốc kết hợp dược chất – dược liệu chỉ được thanh toán trong một số chỉ định, tuyến điều trị và khoảng thời gian nhất định. Ví dụ, Ginkgo biloba được đề xuất chi trả khi điều trị đau do viêm động mạch, rối loạn thị giác do bệnh võng mạc tiểu đường, chóng mặt, ù tai, giảm thính lực và rối loạn tuần hoàn thần kinh cảm giác. Panax notoginseng saponins từ tam thất chỉ được quỹ thanh toán 50% tại cơ sở cấp chuyên sâu và cơ bản trong các trường hợp như đột quỵ giai đoạn cấp, sau chấn thương sọ não hoặc sau phẫu thuật thần kinh, với thời gian tối đa 10–21 ngày tùy tình huống. Đây là cách “mở có kiểm soát”: tránh lạm dụng, nhưng cũng khiến việc tiếp cận thuốc y học truyền thống không hẳn đã dễ dàng.
Tác động tới người bệnh: Tiếp cận tốt hơn, gánh nặng chi phí giảm đến mức nào?
Hiện nay, thuốc chiếm hơn 31% tổng chi của Quỹ BHYT nhưng chi cho thuốc y học cổ truyền mới khoảng 5,42% tổng chi phí thuốc, còn toàn bộ lĩnh vực y học cổ truyền chỉ chiếm khoảng 3,3% chi BHYT. Một nhận định đáng lưu ý là: “Chi phí thuốc YHCT chỉ chiếm 5,42% tổng chi phí thuốc BHYT chi trả” – con số được đánh giá là rất khiêm tốn so với nguồn dược liệu, bài thuốc phong phú trong nước. Trong bối cảnh tỷ lệ bao phủ BHYT đã vượt 97% dân số, việc mở rộng danh mục dược liệu bảo hiểm và nhóm thuốc y học truyền thống có thể tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận điều trị của hàng triệu người tham gia BHYT. Nếu dự thảo được ban hành, người bệnh sẽ có thêm lựa chọn thuốc y học cổ truyền và thuốc kết hợp được quỹ thanh toán, giảm phụ thuộc vào chi trả tiền túi, đặc biệt với nhóm bệnh mạn tính phải dùng thuốc dài ngày.
Từ chính sách đến thực tế: Mở rộng BHYT là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ
Dự thảo Thông tư đang được Bộ Y tế lấy ý kiến đến ngày 18/9, sau đó mới hoàn thiện và ban hành các quy định cuối cùng về danh mục, phạm vi, tỷ lệ thanh toán. Nếu được thông qua, các danh mục mới sẽ mở rộng số thuốc mà người tham gia BHYT có thể được quỹ chi trả, nhất là trong nhóm thuốc y học cổ truyền và thuốc kết hợp dược chất – dược liệu. Nhưng để lợi ích thực sự đến tay người bệnh, còn ít nhất ba điều phải làm: bảo đảm nguồn cung dược liệu và thuốc đạt chuẩn; nâng chất lượng chuyên môn tại mạng lưới bệnh viện y học cổ truyền các tuyến; và minh bạch tiêu chí chỉ định, thanh toán để tránh nơi thì “quá chặt”, nơi lại dễ dãi. Mở rộng bảo hiểm y tế là bước đi đúng, nhưng đó mới là điều kiện cần; điều kiện đủ sẽ là cách hệ thống y tế sử dụng danh mục mới này để phục vụ bệnh nhân, chứ không phải để an toàn cho… thủ tục.
