Từ tăng lượng sang tăng giá trị: Vì sao phải thay đổi mô hình tăng trưởng?
Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam là toàn bộ hoạt động đưa sản phẩm nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản ra thị trường quốc tế, không chỉ nhằm gia tăng sản lượng bán ra mà ngày càng phải tập trung vào nâng giá trị, cải thiện tỷ lệ giá trị gia tăng giữ lại trong chuỗi và tăng sức cạnh tranh thông qua chất lượng, chế biến sâu và công nghệ gắn với tiêu chuẩn thị trường. Chín tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt hơn 56 tỷ USD, nhưng nhiều mặt hàng buộc phải tăng lượng để bù giá, trong khi chi phí đầu vào và áp lực tiêu chuẩn quốc tế ngày càng lớn. Sự phân hóa rõ giữa lượng và giá trị cho thấy mô hình tăng trưởng dựa trên sản lượng đã hết dư địa. Nếu vẫn tiếp tục xuất khẩu nông sản chủ yếu ở dạng thô, mục tiêu nâng giá trị nông nghiệp và tiến tới 100 tỷ USD sẽ chỉ là con số trên giấy. Vì vậy, điểm xuất phát của mọi cải cách phải là chuyển tư duy từ sản xuất sang tư duy kinh tế, coi mỗi ha đất, mỗi đồng vốn là một tài sản cần tối ưu hiệu quả thay vì chỉ khai thác tối đa về khối lượng sản phẩm.
Năm điểm nghẽn chiến lược: đất đai, vốn, logistics, công nghệ và liên kết chuỗi
Muốn xuất khẩu nông sản Việt Nam tăng về giá trị, phải đối mặt thẳng với năm điểm nghẽn cốt lõi: đất đai, vốn, logistics, công nghệ và liên kết chuỗi giá trị. Đất nông nghiệp phân tán khiến doanh nghiệp khó tích tụ và hình thành vùng nguyên liệu lớn, trong khi thủ tục về đất còn rườm rà làm chậm các mô hình sản xuất quy mô và ứng dụng công nghệ. Vốn cho nông nghiệp vẫn hạn chế so với nhu cầu chuyển đổi mô hình, đặc biệt cho đầu tư chế biến sâu nông sản và hạ tầng chuỗi lạnh. Logistics yếu khiến chi phí vận chuyển, bảo quản tăng, tỷ suất lợi nhuận bị bào mòn, nhất là với hàng tươi sống. Công nghệ và liên kết chuỗi chưa đồng đều: nhiều hộ, HTX vẫn đứng ngoài những chuỗi giá trị nông lâm thủy sản hiện đại, thiếu doanh nghiệp dẫn dắt đủ lớn để phân chia lợi ích công bằng giữa người sản xuất, đơn vị chế biến và xuất khẩu. Nếu không tháo gỡ đồng thời năm nút thắt này, mọi nỗ lực nâng giá trị sẽ bị đứt gãy ở một khâu nào đó trong chuỗi.
Cú hích từ Phú Thọ: khi công nghệ, nhà kính và chế biến sâu gặp nhau
Điểm sáng công nghệ nông nghiệp Phú Thọ cho thấy cách một địa phương có thể nâng giá trị nông sản nhờ tổ chức lại sản xuất. Tại xã Bình Nguyên, một doanh nghiệp nấm đã đầu tư nhà trồng, kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, môi trường theo quy trình Hàn Quốc để ổn định năng suất và chất lượng. Mô hình nấm nhà kính giúp chuyển từ sản xuất phụ thuộc thời tiết sang sản xuất công nghiệp, với sản lượng hàng ngày ổn định và doanh thu đáng kể. Ở một HTX khác, thay vì bán nguyên liệu thô, đơn vị đầu tư công nghệ chế biến sâu nông sản, trong đó có sản phẩm đông trùng hạ thảo sấy thăng hoa. Cùng lúc, khu vực chăn nuôi được tổ chức theo hướng quy mô lớn, ứng dụng quy trình khép kín, từng bước hình thành chuỗi từ giống, thức ăn, nuôi, giết mổ đến phân phối. Từ sản xuất nhỏ lẻ sang ứng dụng công nghệ, chế biến sâu và liên kết theo chuỗi, mô hình đang tạo thêm giá trị cho nông sản và mở rộng sinh kế cho người dân. Đây chính là "phiên bản thu nhỏ" của mô hình tăng trưởng cần nhân rộng để đạt mục tiêu 100 tỷ USD.
Chế biến sâu và tái thiết chuỗi giá trị: nơi giá trị bị bỏ quên
Câu chuyện giá cà phê tăng lượng nhưng giảm kim ngạch, gạo và cao su đồng loạt mất giá cho thấy chúng ta đang xuất khẩu nhiều nhưng "bán rẻ" giá trị. Ngược lại, những mặt hàng có dư địa chế biến sâu cho thấy khả năng cải thiện giá trị tốt hơn. Ở nhóm hàng có khả năng chế biến sâu, dư địa tạo giá trị lại lớn hơn. Thực tế tại nhiều mô hình cho thấy: khi doanh nghiệp chuyển từ bán nông sản thô sang đầu tư chế biến, gắn với truy xuất nguồn gốc, chứng nhận chất lượng, giá trị gia tăng tăng lên rõ rệt. Như một nguồn đã nhấn mạnh: "Trong đó, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và tổ chức sản xuất theo chuỗi phải trở thành những khâu quan trọng của quá trình tạo giá trị". Điều này đòi hỏi một chuỗi giá trị nông lâm thủy sản được thiết kế lại: vùng nguyên liệu chuẩn hóa, hợp đồng dài hạn, chế biến gắn với yêu cầu thị trường và phân chia lợi ích theo giá trị chứ không theo quyền lực đàm phán. Nếu mỗi địa phương chỉ lo khâu sản xuất mà bỏ ngỏ chế biến và phân phối, mục tiêu nâng giá trị sẽ mãi là khẩu hiệu đẹp.
100 tỷ USD là mục tiêu kinh tế, không phải cuộc đua số lượng
Mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD được nhiều chuyên gia đánh giá là tham vọng nhưng không ngoài tầm với nếu Việt Nam tạo đột phá về tư duy, thể chế, khoa học công nghệ và tổ chức thực thi. Theo một chuyên gia kinh tế, để chạm mốc này, phải có "một mô hình mới, khác biệt"; nếu giữ công thức tăng trưởng 15–20% như hiện nay, con số 100 tỷ sẽ rất khó đạt. Động lực không còn nằm ở việc tăng diện tích hay sản lượng, mà ở chỗ mỗi đơn vị đất đai, vốn và lao động tạo ra bao nhiêu giá trị; sản phẩm vào được thị trường nào và doanh nghiệp Việt giữ lại bao nhiêu giá trị trong chuỗi. Trong bối cảnh tốc độ tăng giá nhập khẩu cao hơn giá xuất khẩu, chi phí logistics, biến động tỷ giá và yêu cầu truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải ngày càng khắt khe, ngành nông nghiệp buộc phải chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế. Mốc 100 tỷ USD vì vậy không phải là đích để "chạy" theo số lượng, mà là cơ hội buộc toàn bộ hệ thống phải tái cấu trúc: từ chính sách đất đai, tín dụng, đầu tư hạ tầng, đến việc coi nông dân và doanh nghiệp là đối tác trong một chuỗi giá trị toàn cầu được thiết kế bài bản.
