Xuất khẩu tăng tốc: điểm sáng nhưng không phải bức tranh hoàn hảo
Xuất khẩu thủy sản Việt Nam là toàn bộ hoạt động đưa các sản phẩm nuôi trồng và khai thác như tôm, cá tra, cá ngừ, mực, cua, nghêu, ghẹ ra thị trường thế giới thông qua chế biến, thương mại và tận dụng các hiệp định thương mại tự do để gia tăng giá trị và kim ngạch trên chuỗi nông, lâm, thủy sản. Đà tăng trưởng hiện nay đủ mạnh để coi thủy sản là "điểm sáng" của khu vực nông nghiệp, nhưng chưa đủ để kết luận rằng tăng trưởng này bền vững nếu các nút thắt về nguyên liệu, cạnh tranh và truy xuất không được xử lý rốt ráo. Giá trị xuất khẩu 9 tháng đạt 9,17 tỷ USD, tăng 12,3% so với cùng kỳ, cao hơn hẳn mức tăng của nông sản và lâm sản. Điều này cho thấy năng lực xuất khẩu thủy sản Việt Nam đang bứt lên, song mức tăng càng cao thì áp lực phải củng cố nền tảng bên dưới càng lớn.
Động lực tăng trưởng: thị trường hồi phục và cơ cấu sản phẩm chuyển dịch tích cực
Điểm đáng chú ý nhất trong đà tăng xuất khẩu thủy sản Việt Nam là sự cải thiện về giá trị, không chỉ về lượng. 8 tháng đầu năm, trị giá xuất khẩu tăng nhanh hơn lượng hàng, phản ánh việc doanh nghiệp dịch chuyển sang sản phẩm giá trị cao, chế biến sâu thay vì chỉ bán thô. Các nhóm hàng chủ lực như tôm, cá tra, cá đông lạnh, cá ngừ đều ghi nhận tăng trưởng đồng đều; ngay cả mực, bạch tuộc, cá khô, ghẹ cũng tăng cả về lượng lẫn trị giá, trong đó ghẹ có mức tăng rất mạnh. Cơ cấu sản phẩm đa dạng hơn giúp xuất khẩu thủy sản Việt Nam giảm lệ thuộc vào một vài mặt hàng và tăng sức chịu đựng trước biến động. Một yếu tố nền tảng khác là sản lượng nuôi trồng tiếp tục tăng, đặc biệt ở tôm thẻ, tôm sú, cá tra và cá rô phi, tạo nguồn cung ổn định cho chế biến và xuất khẩu.
Ba điểm nghẽn cấu trúc: nguyên liệu, cạnh tranh khu vực và truy xuất nguồn gốc
Đằng sau con số 9,17 tỷ USD là ba điểm nghẽn có thể nhanh chóng biến tăng trưởng thành trần giới hạn. Thứ nhất, bài toán nguyên liệu: dù sản lượng nuôi trồng tăng khá, tổng sản lượng và sự phân bố theo vùng, theo loài vẫn chưa hoàn toàn tương thích với nhu cầu chế biến và đơn hàng dài hạn. Nếu nguyên liệu thiếu ổn định hoặc chất lượng không đồng đều, doanh nghiệp sẽ khó giữ cam kết về sản lượng, thời gian giao hàng và chuẩn chất lượng, dẫn tới mất uy tín. Thứ hai, cạnh tranh thủy sản khu vực đang gay gắt; các đối thủ như Ấn Độ, Ecuador, Indonesia tranh thị phần bằng chi phí thấp, trong khi tại Hoa Kỳ, Nhật Bản, các yêu cầu về giá và tiêu chuẩn khiến tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam khá khiêm tốn. Thứ ba, tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc thủy sản ngày càng khắt khe, gắn với chống khai thác IUU và yêu cầu phát triển bền vững; nếu không đáp ứng, cánh cửa các thị trường lớn sẽ thu hẹp.
Thị trường phân hóa mạnh: lợi thế và rủi ro phía sau "cú bứt tốc"
Sự phân hóa giữa các thị trường xuất khẩu đang tạo cả cơ hội lẫn rủi ro. Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản vẫn là ba thị trường lớn nhất của xuất khẩu thủy sản Việt Nam, nhưng mức tăng lại rất khác nhau: Trung Quốc tăng mạnh, trong khi Hoa Kỳ và Nhật Bản chỉ nhích nhẹ. Đà tăng mạnh ở Trung Quốc mở rộng dư địa tiêu thụ, song nếu phụ thuộc quá nhiều, bất kỳ thay đổi chính sách nhập khẩu hay kiểm soát biên giới nào cũng có thể gây sốc cho toàn ngành. Ngược lại, thị trường truyền thống như Hoa Kỳ, Nhật Bản với tiêu chuẩn cao tạo áp lực phải nâng chất lượng và truy xuất nguồn gốc, nhưng cũng là phép thử cho năng lực đi đường dài. Việc Brazil tăng mạnh còn Bỉ giảm cho thấy doanh nghiệp Việt Nam đang nỗ lực đa dạng hóa, song cần chiến lược bài bản, tránh chạy theo đơn hàng ngắn hạn mà thiếu đầu tư vào thương hiệu và hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản.
Từ cú bứt tốc đến tăng trưởng bền vững: cần ưu tiên gì trong giai đoạn tới?
Thời gian tới, nhu cầu tại nhiều thị trường được dự báo tiếp tục hỗ trợ xuất khẩu thủy sản Việt Nam; các hiệp định CPTPP, EVFTA vẫn đem lại lợi thế về thuế và giá. Tuy nhiên, dự báo xuất khẩu giảm nhịp trong quý IV cho thấy dư địa tăng trưởng không tự nhiên mà có: các đơn hàng lớn cho mùa tiêu dùng cuối năm đã ký và giao sớm, nên phần "bổ sung" sẽ không sôi động như quý III. Nếu Việt Nam muốn tiến tới mục tiêu cao hơn, ngành cần coi ba điểm nghẽn là nhiệm vụ trung tâm: xây dựng vùng nguyên liệu nuôi trồng ổn định và có chứng nhận; nâng năng suất, giảm chi phí để giữ cạnh tranh thủy sản khu vực; đầu tư nghiêm túc cho hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản, chống IUU và giảm phát thải. Chỉ khi nền tảng này được củng cố, con số 9,17 tỷ USD mới là bước đệm cho tăng trưởng dài hạn, thay vì là đỉnh cao tạm thời của một chu kỳ thuận lợi ngắn ngủi.
