Xuất khẩu nông sản Việt Nam đang đổi hướng: câu chuyện chuyển từ lượng sang giá trị
Xuất khẩu nông sản Việt Nam là quá trình đưa các sản phẩm nông nghiệp như lúa gạo chất lượng cao, rau quả xuất khẩu và nông sản chế biến ra thị trường quốc tế, trong đó trọng tâm đang chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang chiến lược nâng cao giá trị, tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng bền vững và mở rộng sang những thị trường nông sản mới có khả năng chi trả cao hơn cho chất lượng và tiêu chuẩn xanh. Ngày nay, câu chuyện không còn là bán được bao nhiêu tấn gạo hay trái cây, mà là bán cho ai, với tiêu chuẩn nào và biên lợi nhuận ra sao. Động lực buộc Việt Nam phải đổi hướng nằm ngay trong bài toán cung – cầu. Sản lượng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long, chiếm tới phần lớn lượng gạo xuất khẩu, đã ổn định ở một ngưỡng khó tăng thêm. Trong khi đó, trên thị trường thế giới, nguồn cung dồi dào từ các nước xuất khẩu lớn tạo áp lực giảm giá chung. Nếu tiếp tục tư duy “bán nhiều là thắng”, nông sản Việt Nam sẽ bị mắc kẹt trong vòng xoáy cạnh tranh giá rẻ, mỏng lợi nhuận và dễ tổn thương trước biến động.
Lúa gạo: Tái cơ cấu để thoát bẫy sản lượng thấp giá
Lúa gạo từng là biểu tượng thành công của xuất khẩu nông sản Việt Nam, nhưng mô hình tăng trưởng dựa trên sản lượng đã chạm trần. Ngành lúa gạo Việt Nam đứng trước yêu cầu cấp thiết về tái cơ cấu theo hướng chuyển đổi chất lượng, gia tăng giá trị và phát triển bền vững. Điều này không chỉ là khẩu hiệu chính sách, mà là điều kiện sống còn trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và giá gạo chịu sức ép từ nguồn cung toàn cầu. Theo dữ liệu ngành, nhóm gạo thơm và gạo chất lượng cao đã chiếm gần 68% tổng lượng xuất khẩu, cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt khỏi gạo trắng phổ thông vốn đang giảm mạnh. Đặc biệt, khoảng 70 nghìn tấn gạo thuộc Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao đã được cấp nhãn "Gạo Việt xanh phát thải thấp", mở đường cho việc gắn hạt gạo với tiêu chí môi trường và xu hướng phát triển xanh. Đây là bước đi đúng, nhưng chưa đủ: nếu không tiếp tục nâng chuẩn chất lượng, xây dựng thương hiệu và kiểm soát tốt chuỗi sản xuất, Việt Nam vẫn khó thoát khỏi vị thế nhà cung cấp trung bình trong phân khúc lúa gạo chất lượng cao.
Rau quả xuất khẩu: Tăng tốc nhờ giá trị, không phải nhờ bán rẻ
Trong khi gạo phải vật lộn với trần sản lượng, rau quả xuất khẩu lại đang cho thấy tiềm năng tăng trưởng dựa trên giá trị. Trong 9 tháng, kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt gần 7,35 tỷ USD, tăng 19,9% so với cùng kỳ, với ba tháng liên tiếp vượt mốc 1 tỷ USD. Con số này cho thấy thế mạnh rõ ràng: trái cây tươi và sản phẩm chế biến của Việt Nam đang được thị trường quốc tế đón nhận, không phải vì rẻ, mà vì phù hợp khẩu vị, đa dạng chủng loại và dần đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn chất lượng. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào quả tươi, tăng trưởng sẽ sớm chững lại. Ngành hàng được khuyến nghị giảm phụ thuộc vào xuất khẩu quả tươi, đồng thời tăng tỷ trọng chế biến sâu để nâng giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường. Nhu cầu tiêu dùng tăng cao dịp lễ, Tết cuối năm cùng nguồn cung đa dạng tạo cơ hội để thử nghiệm các dòng sản phẩm chế biến, từ nước ép, sấy khô đến đông lạnh. Nếu doanh nghiệp không nhanh chóng chiếm lĩnh phân khúc này, khoảng trống giá trị sẽ bị đối thủ lấp đầy.
Giảm phụ thuộc thị trường truyền thống: Bước đi bắt buộc để bảo vệ giá trị
Một trong những điểm yếu lớn nhất của xuất khẩu nông sản Việt Nam là phụ thuộc quá nhiều vào vài thị trường truyền thống. Những diễn biến trong 9 tháng cho thấy, xuất khẩu gạo cần giảm dần sự phụ thuộc vào một vài thị trường truyền thống, đồng thời mở rộng sang những thị trường có khả năng tạo giá trị cao hơn. Khi một thị trường lớn điều chỉnh chính sách nhập khẩu hoặc khởi xướng điều tra phòng vệ thương mại, toàn bộ ngành hàng lập tức chịu tác động, cả về lượng lẫn giá. Ở mảng rau quả, Trung Quốc hiện là thị trường lớn nhất, chiếm tới phần lớn tổng giá trị xuất khẩu, trong khi Hoa Kỳ và Hàn Quốc chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ hơn. Bên cạnh duy trì thị trường này, doanh nghiệp được khuyến nghị khai thác tốt hơn cơ hội tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và EU, đồng thời mở rộng sang Trung Đông, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh đối với những sản phẩm có lợi thế cạnh tranh. Cùng với đổi mới sản xuất, việc thâm nhập sâu vào hệ thống bán lẻ quốc tế đang tạo dư địa cho những thị trường nông sản mới, giúp phân tán rủi ro và nâng mặt bằng giá trị xuất khẩu.
Kết luận: Muốn bứt phá, phải dám từ bỏ tư duy “bán nhiều là thắng”
Xuất khẩu nông sản Việt Nam đang đứng ở ngã rẽ: hoặc tiếp tục chạy theo sản lượng, chấp nhận biên lợi nhuận mỏng và rủi ro cao, hoặc chuyển hẳn sang chiến lược giá trị, đầu tư cho chất lượng, thương hiệu và thị trường. Ngành lúa gạo đã bắt đầu tái cơ cấu theo hướng lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp và gắn với tiêu chí môi trường. Rau quả đang tăng tốc nhờ đa dạng sản phẩm và tiềm năng chế biến sâu. Cả hai đều cho thấy: giá trị không tự nhiên xuất hiện, mà phải được tạo ra từ quy hoạch sản xuất, tiêu chuẩn hóa, liên kết chuỗi và chiến lược thị trường. Cơ hội đang mở ra khi nhu cầu tiêu dùng dịp lễ, Tết tăng cao và các thị trường nông sản mới bắt đầu nhận diện rõ hơn lợi thế của Việt Nam. Nhưng nếu doanh nghiệp và nhà quản lý không dám từ bỏ vùng an toàn sản lượng, không đầu tư nghiêm túc cho chất lượng và thương hiệu, "cú đột phá" sẽ chỉ dừng lại ở những con số tăng trưởng ngắn hạn. Bước tiếp theo phải là một cam kết dài hạn: nông sản Việt Nam không chỉ nhiều, mà phải tốt, xanh và được bán đúng nơi, đúng giá.
