Rà soát chương trình GDPT: Giảm tải không phải là cắt bớt cho nhẹ
Rà soát chương trình GDPT là quá trình xem lại mục tiêu, nội dung, phương pháp và điều kiện thực hiện chương trình giáo dục phổ thông để điều chỉnh cho phù hợp với sự phát triển của học sinh, bối cảnh xã hội, năng lực đội ngũ và nguồn lực nhà trường, thay vì chỉ sửa vài bài học hay thay đổi sách giáo khoa một cách rời rạc.
Chỉ trong hai tuần, từ ngày 19/9 đến 3/10, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã liên tiếp chỉ đạo rà soát, hoàn thiện Chương trình giáo dục phổ thông theo hướng giảm tải nhằm giảm áp lực học tập, thi cử cho học sinh. Các mốc gồm chỉ đạo ngày 19/9, kết luận cuộc họp ngày 21/9 ban hành tại thông báo 494/TB-VPCP ngày 22/9 và yêu cầu tại phiên họp Chính phủ thường kỳ ngày 3/10. Đây là phản hồi trực tiếp trước băn khoăn kéo dài của phụ huynh, giáo viên về gánh nặng chương trình và thi cử.
Tuy nhiên, nếu rà soát chương trình GDPT mà chỉ hiểu giảm tải chương trình phổ thông là bớt bài, bớt tiết thì gần như không chạm tới gốc rễ vấn đề. Giảm tải thực chất, như chính các nhà giáo dục nhấn mạnh, là giúp học sinh hiểu sâu những điều cần học, không bị cuốn vào cuộc đua điểm số và có thời gian sống đúng lứa tuổi. Nói cách khác, mục tiêu không phải là làm chương trình mỏng đi, mà là làm cho việc học có ý nghĩa hơn.
Những khoảng trống từ lớp học: Quá tải không chỉ nằm trong sách
Nếu chỉ nhìn vào sách giáo khoa để bàn chuyện giảm tải chương trình phổ thông, chúng ta sẽ bỏ qua phần lớn áp lực đang đè lên vai học sinh và giáo viên. Thực tế lớp học cho thấy nội dung chương trình chỉ là một phần của gánh nặng; phần còn lại đến từ điều kiện dạy học và cơ chế thi cử, tuyển sinh vốn chưa được điều chỉnh tương xứng.
Đánh giá giữa kỳ Chương trình 2018 qua Công văn 2457/BGDĐT-GDTrH đã chỉ ra hàng loạt nút thắt: thiếu giáo viên theo định mức, thiếu giáo viên cho các môn mới diễn ra phổ biến; tỷ lệ đáp ứng thiết bị dạy học theo chuẩn còn thấp; nhiều trường thiếu phòng học bộ môn; tập huấn giáo viên có nơi còn hình thức, thời gian ngắn và gấp. Trong bối cảnh đó, cùng một nội dung và số tiết, lớp ít học sinh, đủ thiết bị có thể cho học sinh thực hành, còn lớp đông, thiếu phòng thực hành buộc giáo viên phải giảng giải nhiều, khiến việc học nặng nề hơn.
Áp lực còn đến từ cạnh tranh cơ hội học tập: ở nơi chỗ học THPT công lập không đáp ứng nhu cầu, kỳ thi vào lớp 10 trở thành cuộc đua căng thẳng, kéo theo luyện đề, học thêm từ sớm; tuyển sinh đại học cũng khiến dạy học chạy theo phân loại. Nếu không mở rộng cơ hội học và điều chỉnh tuyển sinh, cắt vài bài trong chương trình sẽ khó giúp học sinh bớt mệt. Đáng chú ý, đánh giá giữa kỳ năm 2024 mới khảo sát các lớp 1, 2, 3, 6, 7, 10 giai đoạn 2020-2023, chưa chạm tới lớp 9, 12 và các kỳ thi lớn; đợt rà soát lần này phải lấp khoảng trống đó.
Sửa đổi sách giáo khoa: Bám sát thực tiễn nhưng giữ vững chuẩn chất lượng giáo dục
Sửa đổi sách giáo khoa là tâm điểm chú ý mỗi khi nói đến rà soát chương trình GDPT, nhưng nếu chỉ chăm chăm thay sách mà không chỉnh lại chương trình, chuẩn đầu ra và cách thi, chúng ta sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn cũ. Nguyên tắc quan trọng được nhắc lại: chương trình phải được xây dựng trước, sau đó sách giáo khoa mới được biên soạn trên cơ sở chương trình đã xác định.
Trong chỉ đạo mới, Thủ tướng yêu cầu hoàn thành bộ sách giáo khoa mới dùng thống nhất toàn quốc từ năm học 2028-2029. Điều này mở ra cơ hội sửa đổi sách giáo khoa theo hướng bám sát thực tiễn dạy học, giảm chồng chéo, loại bỏ nội dung thừa, vượt lứa tuổi. Đánh giá giữa kỳ năm 2024 đã thừa nhận một số yêu cầu cần đạt chưa cụ thể, một số còn nặng so với khả năng học tập của học sinh, một số nội dung chồng chéo giữa các môn. Rà soát lần này phải đối chiếu yêu cầu cần đạt với nội dung sách, thời lượng, bài tập và đề thi, đo cả kết quả học tập lẫn thời gian học thêm.
Tuy vậy, sửa đổi sách giáo khoa không thể đồng nghĩa với việc hạ chuẩn chất lượng giáo dục. Mục tiêu là xây dựng chương trình vừa bảo đảm giá trị nền tảng, vừa đáp ứng yêu cầu dạy và học trong thực tế. Nội dung thừa, vượt lứa tuổi thì sửa; nội dung cần thiết nhưng học sinh chưa đạt phải tìm đúng nguyên nhân trước khi cắt. Bên cạnh giá trị học thuật, các ngữ liệu, tác phẩm cũng cần được xem xét về mức độ phù hợp lứa tuổi, khả năng khơi gợi hứng thú đọc, tư duy và đối thoại của học sinh. Nếu không giữ được trục chuẩn chất lượng, mọi nỗ lực giảm tải sẽ biến thành làm loãng tri thức.
Đội ngũ xây dựng chương trình: Điểm tựa hay điểm yếu của lần rà soát này?
Đợt rà soát chương trình GDPT lần này sẽ thành công hay không phụ thuộc rất lớn vào đội ngũ thiết kế chương trình và biên soạn sách. Sau 5 năm triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, yêu cầu đặt ra không chỉ là điều chỉnh nội dung chưa phù hợp mà còn là xem lại cách lựa chọn đội ngũ, vai trò tổng chủ biên và mức độ tham gia của giáo viên từ thực tiễn dạy học.
Theo các chuyên gia, chương trình giáo dục phổ thông không phải là tập hợp rời rạc của các môn học. Nếu mỗi nhóm chuyên gia chỉ lo "nhồi" thêm kiến thức cho môn mình, tổng thể chương trình sẽ nặng nề dù từng môn có vẻ đầy đủ. Vì vậy, cần một tổng chủ biên đủ năng lực bao quát toàn bộ chương trình, xác định kiến thức nào thực sự cần, nội dung nào đã có ở môn khác, phần nào trùng lặp và có thể giảm bớt. Một người giỏi chuyên môn nhưng chỉ nghĩ cách đưa thật nhiều kiến thức lĩnh vực mình vào cũng có thể làm chương trình nặng thêm.
Từ góc độ quản lý, việc rà soát phải xem cả quá trình xây dựng và triển khai chương trình, trong đó lựa chọn đội ngũ là khâu quan trọng. Cần coi trọng năng lực chuyên môn nhưng đồng thời bảo đảm sự tham gia của những người có kinh nghiệm thực tiễn, nhất là giáo viên trực tiếp đứng lớp. Một cơ chế điều chỉnh chương trình linh hoạt theo thực tiễn, thay vì ban hành rồi dùng dài hạn mà không rà soát, cũng được đề xuất như một yêu cầu bắt buộc. Nói thẳng, nếu không chọn đúng người và không ràng buộc rõ trách nhiệm từng khâu, các bất cập cũ sẽ tiếp tục lặp lại trong phiên bản mới của chương trình.
Tiếng nói từ lớp học và những bước đi tiếp theo
Điểm yếu dai dẳng của nhiều lần cải cách là khoảng cách giữa bản thiết kế trên giấy và đời sống lớp học. Có những nội dung được đánh giá là hợp lý về lý thuyết nhưng khi đưa vào lớp lại phát sinh bất cập; giáo viên thấy học sinh vướng ở cách diễn đạt, khối lượng kiến thức, yêu cầu câu hỏi hoặc trùng lặp với môn khác. Vì vậy, quá trình rà soát lần này cần lắng nghe ý kiến từ thực tiễn dạy học, thay vì chỉ dựa vào đánh giá của các chuyên gia.
Đợt rà soát chương trình GDPT không thể tách rời việc xem lại chính sách tuyển sinh lớp 10, thi tốt nghiệp THPT, tuyển sinh đại học và khả năng đáp ứng chỗ học của từng địa phương. Nếu không điều chỉnh các "van áp lực" này, mọi nỗ lực giảm tải chương trình phổ thông sẽ bị triệt tiêu bởi cuộc đua thi cử ngoài lớp học. Một vấn đề khác được nhấn mạnh là chương trình giáo dục cần có cơ chế điều chỉnh định kỳ, phù hợp với thực tiễn, thay vì ban hành xong rồi sử dụng trong thời gian dài mà không có rà soát.
Kết lại, rà soát chương trình GDPT 2018 là cơ hội hiếm để chỉnh lại cả cấu trúc lẫn cách vận hành hệ thống. Giảm tải không phải là làm cho học sinh học ít hơn, mà là học ít thứ vô nghĩa hơn và hiểu sâu hơn những điều cần thiết. Sửa đổi sách giáo khoa phải bám sát thực tiễn dạy học nhưng không được hạ chuẩn chất lượng giáo dục. Và trên hết, lựa chọn đúng đội ngũ, trao quyền cho giáo viên và gắn chương trình với thực tế thi cử, phân luồng mới là những "điểm chốt" quyết định thành bại của lần rà soát này.
