Xuất khẩu nông sản tăng tốc: cơ hội không tự đồng nghĩa với thắng lợi
Xuất khẩu sầu riêng Việt Nam, gạo và cao su đang cùng tạo nên một bức tranh tăng trưởng ấn tượng, trong đó sản lượng và kim ngạch nhiều mặt hàng nông sản chủ lực tăng mạnh nhưng lại đi kèm sức ép về giá bán, sự dịch chuyển thị trường và cạnh tranh ngày càng gay gắt trong khu vực, buộc Việt Nam phải lựa chọn chiến lược tập trung vào chất lượng, đa dạng hóa thị trường và nâng cao giá trị gia tăng thay vì bằng lòng với tăng trưởng thuần về khối lượng. Theo các số liệu mới nhất, sầu riêng, gạo và cao su đều đang đứng trước một bước ngoặt: hoặc chuyển mình lên phân khúc giá trị cao, hoặc bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh giá rẻ kéo dài.
Sầu riêng bùng nổ xuất khẩu: đà tăng mạnh nhưng rủi ro phụ thuộc
Sầu riêng đang là ngôi sao mới của xuất khẩu nông sản Việt Nam với kim ngạch khoảng 950,7 triệu USD trong 6 tháng đầu năm, tăng 31,1% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, khi thị trường nội địa “lặng sóng”, giao dịch trầm lắng, thì xuất khẩu lại bứt phá, phản ánh xu hướng ngày càng lệ thuộc vào thị trường bên ngoài hơn là sức mua trong nước. Cơ quan quản lý nhận định năng lực kiểm nghiệm hiện nay cơ bản đủ để xử lý khoảng 800–900 lô hàng sầu riêng xuất khẩu mỗi ngày trong cao điểm vụ Tây Nguyên, với nhu cầu kiểm nghiệm tới 2.000–2.500 mẫu/ngày. Đây là bước tiến rõ rệt về hạ tầng hỗ trợ xuất khẩu. Nhưng nếu tiếp tục dựa chủ yếu vào một vài thị trường lớn, bất cứ điều chỉnh chính sách nhập khẩu hay tiêu chuẩn kỹ thuật nào cũng có thể khiến ngành sầu riêng phải trả giá. Xuất khẩu sầu riêng Việt Nam chỉ bền vững khi vừa giữ được thị trường chủ lực, vừa mở thêm các điểm đến mới và kiểm soát chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu.
Gạo xuất khẩu: tăng sản lượng nhưng giá bán đi lùi
Ngược với sầu riêng, câu chuyện gạo lại cho thấy mặt trái của tăng trưởng dựa vào khối lượng. Trong 7 tháng, Việt Nam xuất khẩu khoảng 5,5 triệu tấn gạo, tăng 0,5% so với cùng kỳ, nhưng kim ngạch giảm 6,7%, phản ánh giá gạo xuất khẩu bình quân giảm tới 7,1% xuống khoảng 476,6 USD/tấn. Khi sức ép giá trên thị trường quốc tế gia tăng, việc duy trì sản lượng không đồng nghĩa với tăng giá trị, nhất là khi nguồn cung vẫn dồi dào còn nhu cầu chưa cải thiện rõ rệt. Philippines hiện chiếm gần một nửa thị phần, giúp ổn định đầu ra, nhưng sự phụ thuộc lớn vào một vài thị trường luôn tiềm ẩn rủi ro khi chính sách nhập khẩu hoặc cấu trúc tiêu dùng thay đổi. Trong bối cảnh nông sản Đông Nam Á cạnh tranh quyết liệt, bao gồm cả sản phẩm từ Indonesia và Malaysia, ngành gạo Việt Nam không thể tiếp tục chiến lược “rẻ để bán được”, mà phải dịch chuyển sang dòng gạo chất lượng cao, đáp ứng tiêu chuẩn riêng của từng thị trường và xu hướng tiêu dùng mới.
Cao su lập đỉnh giá 12 năm: đa dạng hóa thị trường thay cho phụ thuộc Trung Quốc
Cao su Việt Nam đang ở trạng thái ngược chiều với gạo: giá xuất khẩu tăng mạnh lên mức cao nhất kể từ đầu năm 2014, trong khi khối lượng lại sụt giảm. Tháng 7, giá xuất khẩu bình quân đạt 2.132 USD/tấn, cao hơn 31,3% so với cùng kỳ, nhưng từ đầu năm tới hết tháng 7, lượng xuất khẩu chỉ khoảng 788.006 tấn, giảm 12,4%, kéo trị giá giảm 4,6% so với cùng kỳ. Nguyên nhân chính là nhu cầu từ Trung Quốc suy yếu, khiến lượng xuất khẩu sang thị trường này giảm 27,4% và tỷ trọng từ hơn 70% xuống còn 58,7% tổng lượng cao su xuất khẩu. Tuy vậy, bức tranh không hoàn toàn u ám: Indonesia đã vươn lên thành thị trường nhập cao su lớn thứ hai của Việt Nam, với lượng tăng hơn 2,5 lần, giá trị tăng 2,6 lần; xuất khẩu sang Ấn Độ, Malaysia, Hàn Quốc đều tăng, còn Mexico ghi nhận mức tăng lượng tới 169,1%. Việc nhiều thị trường tăng nhập khẩu phần nào bù đắp cú sốc từ Trung Quốc và cho thấy xu hướng đa dạng hóa đang hình thành, dù chưa đủ để thay thế hoàn toàn thị trường lớn nhất.
Chiến lược phía trước: từ đua về khối lượng sang đua về giá trị
Triển vọng những tháng cuối năm của sầu riêng, gạo và cao su sẽ phụ thuộc vào diễn biến nguồn cung tại các nước sản xuất lớn, nhu cầu nhập khẩu và chính sách thương mại của các thị trường tiêu thụ. Với cao su, cơ quan quản lý nhận định mặt bằng giá thế giới sẽ còn được hỗ trợ bởi giá dầu thô cao, nhưng tương lai ngành vẫn gắn chặt với nhu cầu ở các thị trường chủ lực, đặc biệt là Trung Quốc. Trong điều kiện cạnh tranh giá ngày càng gay gắt, nếu Việt Nam tiếp tục tăng sản lượng bằng các phân khúc thấp, kim ngạch khó có thể tăng tương xứng. Ngành gạo đã thấy rõ điều này, trong khi sầu riêng và cao su đang đứng trước lựa chọn chiến lược tương tự. Giải pháp không nằm ở cuộc chạy đua giảm giá mà ở việc nâng chất lượng, hoàn thiện tiêu chuẩn, cắt giảm chi phí nhờ hiệu quả sản xuất, đa dạng hóa thị trường – đặc biệt với áp lực cạnh tranh từ Indonesia, Malaysia – và đầu tư mạnh vào chuỗi giá trị sau thu hoạch. Lợi thế của nông sản Việt Nam chỉ bền vững khi chuyển từ “bán nhiều” sang “bán đắt và ổn định”.
