Mở rộng an sinh phải bắt đầu từ quan hệ thực tế
BHXH tài xế công nghệ là việc thiết kế cơ chế bảo hiểm xã hội cho người cung cấp dịch vụ qua ứng dụng, dựa trên quan hệ làm việc thực tế và cách phân chia trách nhiệm giữa tài xế, doanh nghiệp nền tảng và Nhà nước. Đây không nên là phép thử bằng số giờ bật ứng dụng: điều quyết định là ai tổ chức, trả công và kiểm soát công việc.
Trong quá trình thảo luận sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội, đề xuất mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc cho người làm việc qua nền tảng, trong đó có tài xế công nghệ, đang được quan tâm. Tại Hội nghị đại biểu Quốc hội chuyên trách cuối tháng 9/2026, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy đề xuất đưa tài xế xe công nghệ thành một nhóm riêng thuộc diện tham gia. Đề xuất này đáng ủng hộ, nhưng đưa thêm tên một nhóm vào luật mà chưa xác định đúng đối tượng sẽ tạo nghĩa vụ thiếu công bằng và khó thực thi.
Kinh tế số phát triển nhanh, trong khi tài xế đối mặt với tai nạn, thời tiết khắc nghiệt và áp lực giao hàng. Khi phải nghỉ vì ốm đau hoặc tai nạn, thu nhập có thể ngừng ngay. Khoảng trống an sinh vì thế không phải chuyện xa vời: đó là rủi ro trước mắt của người sống bằng từng chuyến xe.
Không lấy giờ chạy xe hay tên hợp đồng làm thước đo
Tiêu chí tham gia cần dựa trên bản chất quan hệ giữa tài xế và doanh nghiệp, chứ không phải nhãn “đối tác”, “cộng tác viên” hay “hợp tác” trên giấy tờ. Cần xem xét cách trả công, quyền quyết định công việc và mức độ quản lý, điều hành, giám sát. Việc nền tảng dùng thuật toán để phân phối chuyến, chấm điểm, thưởng phạt hoặc khóa tài khoản cũng có thể cho thấy quyền kiểm soát thực tế.
Thời gian làm việc và số ứng dụng tài xế sử dụng không thể thay thế việc đánh giá quan hệ. Người chạy ít giờ vẫn có thể là người lao động; người dành toàn thời gian lái xe vẫn có thể kinh doanh độc lập. Vì vậy, tài xế toàn thời gian, bán thời gian và người chạy nhiều nền tảng không nên bị gom vào một khuôn chỉ vì cùng sử dụng ứng dụng.
Mức độ phụ thuộc kinh tế vẫn là dữ kiện đáng xem xét: người có thu nhập chủ yếu từ một ứng dụng có hoàn cảnh khác người chỉ chạy thêm vài giờ. Nhưng sự phụ thuộc ấy cần được đặt cạnh quyền từ chối chuyến, tự chọn giờ và cách nền tảng tổ chức công việc. Cách làm này tránh cả việc né nghĩa vụ bằng hợp đồng mang tên khác lẫn việc mặc định mọi người dùng ứng dụng đều là lao động làm thuê.
Căn cứ đóng phải theo được thu nhập biến động
Sau khi nhận diện đúng đối tượng, chính sách phải trả lời rõ đóng trên căn cứ nào và quyền lợi nào tương ứng. Thu nhập tài xế thay đổi theo thời gian hoạt động, số chuyến và nhu cầu thị trường; áp một căn cứ cứng, không phản ánh tiền thực nhận, có thể khiến người làm ít việc chịu gánh nặng không phù hợp hoặc khiến mức đóng không theo kịp thu nhập.
Quy định cần nói rõ dữ liệu nào được dùng để tính đóng, cách xử lý khi tài xế nhận thu nhập từ nhiều nền tảng và cơ chế điều chỉnh khi phát sinh sai lệch. Đồng thời, quyền lợi tài xế phải được mô tả đủ cụ thể: bảo hiểm y tế, bảo vệ trước rủi ro tai nạn và các quyền lợi an sinh phù hợp. Nếu người lao động không hiểu mình đóng trên cơ sở nào và được bảo vệ ra sao, nghĩa vụ mới khó tạo được sự đồng thuận.
Quy mô lực lượng khiến việc thiết kế căn cứ đóng không thể trì hoãn: TP. Hồ Chí Minh có khoảng 400.000 tài xế trên các nền tảng giao đồ ăn, giao hàng, còn cả nước có thể lên tới hàng triệu người. Khảo sát 141 tài xế ghi nhận 35% làm việc trên 10 giờ mỗi ngày. Những con số này cho thấy nhu cầu bảo vệ đáng kể, nhưng không thể dùng thời lượng làm việc làm tiêu chí duy nhất.
Nền tảng phải chịu trách nhiệm, không chỉ làm trung gian thu hộ
Trách nhiệm doanh nghiệp là nút thắt quyết định bảo hiểm xã hội bắt buộc có đi vào thực tế hay không. Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy đề xuất doanh nghiệp nền tảng cùng đóng vì họ tác động đến giá cước, tỷ lệ chiết khấu, phân bổ chuyến, xếp hạng, thưởng phạt và quyền duy trì tài khoản. Đặt toàn bộ nghĩa vụ lên tài xế trong khi nền tảng nắm dữ liệu và ảnh hưởng đến thu nhập là cách phân bổ thiếu thuyết phục.
Nếu mở rộng nghĩa vụ cho nhóm tài xế độc lập, luật cần xác định cụ thể doanh nghiệp phải cung cấp dữ liệu, thu hoặc khấu trừ, nộp, đối soát và xử lý khoản đóng sai như thế nào. Đây là đề xuất thiết kế chính sách; không nên hiểu rằng mọi nền tảng hiện đã có nghĩa vụ đóng thay tài xế độc lập theo cùng một tỷ lệ. Trách nhiệm có thể được phân bổ theo vai trò tổ chức, mức độ kiểm soát và lợi ích mà doanh nghiệp thu được.
Cơ chế này cũng phải đi cùng minh bạch: người lao động cần biết cách tính thu nhập, cách khiếu nại và căn cứ, quy trình khóa hoặc chấm dứt tài khoản. Khi nền tảng chịu trách nhiệm về dữ liệu lẫn phần đóng góp phù hợp, tài xế có cơ hội tiếp cận quyền lợi an sinh thay vì chỉ gánh thêm một khoản khấu trừ khó kiểm chứng.
Lộ trình cần đủ thời gian để quy định vận hành
Mở rộng diện tham gia không nên dừng ở một tuyên bố bao phủ. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn ủng hộ mở rộng từng bước nhưng yêu cầu làm rõ tiêu chí nhận diện. Một đề xuất được nêu là chưa áp dụng trước năm 2028, để hoàn thiện pháp luật về lao động, việc làm và xây dựng dữ liệu liên thông giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế với nền tảng. Đây là khoảng chuẩn bị cần thiết nếu muốn tính đóng đúng và xử lý tranh chấp có căn cứ.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, hỗ trợ bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nhóm lao động này vẫn cần được quan tâm. Song đó không thể là phương án thay thế lâu dài cho việc xác định quan hệ lao động và trách nhiệm của doanh nghiệp. Chính sách cũng cần tính đến việc tài xế đã tham gia bảo hiểm bắt buộc ở công việc khác, tránh trùng lặp hoặc tạo thủ tục không cần thiết.
Kết luận: muốn mở rộng an sinh bền vững, trước tiên phải phân loại đúng quan hệ, sau đó xác định căn cứ đóng và quyền lợi, cuối cùng buộc nền tảng thực hiện phần trách nhiệm tương xứng. Chỉ khi cả ba mắt xích cùng rõ ràng, BHXH tài xế công nghệ mới bảo vệ được người lao động mà không biến quy định thành nghĩa vụ khó hiểu, khó thu và khó kiểm tra.
