Từ đào tạo chuyên sâu đến ươm tạo tài năng
Dự thảo quy chế trường chuyên là đề xuất thay thế Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT, định hướng lại giáo dục trung học phổ thông chuyên theo hướng phát hiện, bồi dưỡng tài năng gắn với phát triển toàn diện và định hướng nghề nghiệp sớm. Đây là thay đổi đáng chú ý: trường chuyên không nên chỉ được nhìn nhận qua giải thưởng hay độ sâu kiến thức ở một môn, mà cần giúp học sinh nhận ra thế mạnh và có cơ hội phát triển chúng trong một nền tảng giáo dục rộng hơn. TS Nguyễn Thị Huyền Thảo, giáo viên Trường THPT Chuyên Trần Đại Nghĩa tại TP.HCM, đánh giá dự thảo đặt trọng tâm vào phát hiện, ươm tạo tài năng và phát triển toàn diện. Định hướng này phù hợp với bối cảnh công nghệ và trí tuệ nhân tạo làm thay đổi yêu cầu về nhân lực chất lượng cao, đòi hỏi tư duy liên ngành và khả năng thích ứng.

Ba tầng chương trình, nhiều lối đi hơn
Điểm đáng giá của đề xuất nằm ở cách tổ chức việc học theo ba tầng: giáo dục toàn diện theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, giáo dục nâng cao theo khối chuyên và giáo dục chuyên sâu theo môn học; các dự án liên môn, liên ngành kết nối những tầng này. Cấu trúc ấy có thể giúp học sinh vừa giữ kiến thức nền, vừa đào sâu lĩnh vực sở trường, thay vì phải thu hẹp việc học quá sớm. Dự thảo còn đề xuất tổ chức lớp theo ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, thay cho việc chia theo từng môn chuyên ngay từ đầu. Theo lộ trình được nêu, học sinh đăng ký môn chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10, sau thời gian trải nghiệm và được tư vấn. Khoảng thời gian này tạo điều kiện để lựa chọn dựa trên năng lực, sở thích đã bộc lộ, không chỉ theo quyết định ban đầu.
Với học sinh và gia đình, giá trị thực tế không chỉ là thêm lựa chọn môn học. Sự kết hợp giữa trải nghiệm, tư vấn của nhà trường và giáo viên có thể giúp các em hiểu rõ hơn mình phù hợp với lĩnh vực nào, từ đó xác lập hướng học tập và nghề nghiệp sát với năng lực hơn. Đây là cách bồi dưỡng năng khiếu có cơ sở hơn việc mặc định rằng một học sinh phải theo đuổi mãi lựa chọn chuyên ban đầu.

Đánh giá tài năng không chỉ bằng giải thưởng
Dự thảo cũng mở rộng cách nhìn về hiệu quả của trường chuyên. Thay vì đặt thành tích và giải thưởng làm thước đo chủ yếu, đề xuất chú ý hơn đến tỷ lệ học sinh theo học các ngành STEM và chương trình đào tạo tài năng ở bậc đại học. Đồng thời, trường được khuyến khích hợp tác thường xuyên với ít nhất một trường đại học, cùng các cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu. Nếu được triển khai thực chất, liên kết này có thể đưa học sinh đến gần hơn với môi trường nghiên cứu, giúp năng lực được thử thách qua trải nghiệm thay vì chỉ qua kỳ thi. Định hướng STEM/STEAM, ứng dụng AI an toàn và từng bước xây dựng môi trường dạy học bằng tiếng Anh cũng mở rộng cơ hội tiếp cận kiến thức và phương pháp mới. Nhưng đổi mới trường chuyên sẽ không thành công nếu chỉ bổ sung nội dung hiện đại trên giấy.
Các mục tiêu ấy đòi hỏi giáo viên được bồi dưỡng, trường có điều kiện tổ chức phù hợp và việc tư vấn được chuẩn bị đồng bộ. TS Nguyễn Thị Huyền Thảo cũng lưu ý không nên lấy tiêu chí giáo dục quốc tế làm chuẩn mực duy nhất: nhà trường cần hướng tới nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời khơi dậy đam mê học thuật và khát vọng đóng góp cho đất nước.
Cân bằng mới là thước đo thành công
Hướng đi của dự thảo thuyết phục ở chỗ không đặt phát triển chuyên môn đối lập với giáo dục toàn diện. Học sinh cần được đào sâu môn thế mạnh nhưng cũng cần kiến thức nền, khả năng kết nối giữa các lĩnh vực và trải nghiệm để hiểu lựa chọn của mình. Nếu trường chuyên chỉ mở rộng số môn chuyên sâu mà không đầu tư tư vấn, giáo viên và điều kiện học tập, cơ hội mới sẽ khó đến được với học sinh một cách bình đẳng. Vì vậy, quy chế trường chuyên chỉ có ý nghĩa khi các đề xuất về chương trình, hợp tác đại học và môi trường học tập đi cùng năng lực triển khai thực tế. Thành công không nên chỉ được tính bằng số giải thưởng, mà còn ở việc học sinh tìm được hướng đi phù hợp và có nền tảng để tiếp tục học tập, nghiên cứu. Đó mới là nền tảng bền vững cho phát hiện nhân tài.






