MMX: Sứ mệnh sao Hỏa Nhật Bản tham vọng nhất từ trước đến nay
Sứ mệnh sao Hỏa Nhật Bản MMX là chương trình thám hiểm nhằm đưa tàu thăm dò mặt trăng đến hai vệ tinh Phobos và Deimos của sao Hỏa, hạ cánh xuống bề mặt Phobos để thu thập mẫu vật không gian rồi mang trở về Trái Đất, qua đó giải mã nguồn gốc các mặt trăng và hỗ trợ chuẩn bị cho những chuyến bay có người lên sao Hỏa trong tương lai. Điểm mấu chốt của MMX không chỉ là một lần phóng thành công, mà là tuyên bố mạnh mẽ rằng châu Á đã bước vào kỷ nguyên mới của công nghiệp hàng không vũ trụ. Ngày 20/10, Cơ quan Thám hiểm hàng không vũ trụ Nhật Bản (JAXA) đã phóng tàu thăm dò MMX trước bình minh từ trung tâm vũ trụ Tanegashima, thuộc tỉnh Kagoshima ở miền Tây Nam nước này. Khoảnh khắc tàu tách khỏi tầng trên của tên lửa đúng kế hoạch đã khiến phòng điều khiển vỡ òa, không chỉ vì thành công kỹ thuật mà vì ý nghĩa lịch sử của sứ mệnh. MMX là tàu cỡ lớn, nặng tới 4.480 kg, được thiết kế cho hành trình kéo dài nhiều năm với nhiệm vụ chưa từng có: hạ cánh xuống Phobos, thu thập ít nhất 10 gram vật liệu và đưa về Trái Đất vào năm 2031. Trong bối cảnh chưa quốc gia nào từng đặt thiết bị lên Phobos hay Deimos, việc Nhật Bản dám nhận một mục tiêu tiên phong cho thấy sự chuyển dịch rõ rệt: từ vai trò "người theo sau" sang vị thế kiến tạo chuẩn mực mới cho thám hiểm hành tinh.
Vì sao Nhật Bản chọn thời điểm này để bứt phá lên hệ sao Hỏa?
MMX không xuất hiện trong khoảng trống, mà là kết quả của nhiều lớp chuẩn bị khoa học và công nghệ. Nhật Bản bước vào sứ mệnh sao Hỏa Nhật Bản lần này với lợi thế đã hai lần đưa mẫu vật từ các tiểu hành tinh về Trái Đất thành công, tích lũy kinh nghiệm quý giá về thu thập và bảo quản mẫu vật không gian. Trong khi đó, nỗ lực thám hiểm sao Hỏa trước đây của nước này từng thất bại khi không thể đưa tàu vào quỹ đạo quanh hành tinh đỏ, tạo áp lực phải trở lại bằng một sứ mệnh đủ lớn để xoá đi dấu ấn hụt hẫng đó. Trên bình diện quốc tế, cuộc đua khám phá hệ sao Hỏa đã nóng lên suốt 50 năm: NASA đưa 9 tàu đáp xuống sao Hỏa, Trung Quốc hạ cánh thành công năm 2021. Tuy nhiên, vùng đất Phobos và Deimos vẫn là "khoảng trắng" chưa ai chạm tới. Lựa chọn hai mặt trăng này, Nhật Bản khôn khéo tránh lặp lại đường mòn của các cường quốc khác, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới: dùng mặt trăng làm bàn đạp cho các sứ mệnh có người lên sao Hỏa. Đây là chiến lược vừa táo bạo vừa thực dụng, đặt quốc gia vào vị trí không thể bỏ qua trong mọi kế hoạch dài hạn liên quan đến hành tinh đỏ.
Công nghệ phía sau tàu thăm dò mặt trăng và tham vọng khoa học
MMX là minh chứng rõ ràng cho cách công nghiệp hàng không vũ trụ Nhật Bản kết hợp khoa học tham vọng với thiết kế kỹ thuật tinh vi. Tàu sẽ đến vùng lân cận sao Hỏa vào cuối mùa hè năm sau, đồng bộ quỹ đạo với Phobos – mặt trăng nhỏ, gồ ghề, đường kính khoảng 22 km, quay rất gần quanh hành tinh đỏ. Từ đó, tàu mẹ sẽ thả xe tự hành Idefix do Pháp và Đức phát triển, một robot kích thước nhỉnh hơn chiếc lò vi sóng, có khả năng tự lật nếu hạ cánh lộn ngược trong môi trường trọng lực cực yếu. Idefix sẽ di chuyển với tốc độ chỉ 1 mm/giây để khảo sát bề mặt Phobos trong khoảng 100 ngày, đóng vai trò "trinh sát bảo đảm an toàn" cho vị trí hạ cánh của thiết bị đổ bộ chính. Sau đó, tàu mẹ – với bốn chân cố định – sẽ hạ xuống khu vực đã được đánh giá, khoan và hút ít nhất 10 gram vật liệu trong khoảng hai giờ rồi phóng trở lại không gian. Đằng sau những con số tưởng như nhỏ bé là tham vọng khoa học rất lớn: phân tích bụi, đất, đá từ Phobos để xác định xem hai mặt trăng của sao Hỏa là tiểu hành tinh bị hút vào hay mảnh vỡ từ một vụ va chạm khổng lồ. Nếu giả thuyết được làm rõ, chúng ta sẽ có thêm mảnh ghép quan trọng trong bức tranh hình thành hành tinh và điều kiện cho sự sống.
Tên lửa H3 và bước nhảy mới của công nghiệp hàng không vũ trụ
Thành công giai đoạn đầu của MMX không thể tách khỏi cú hích công nghệ từ tên lửa H3. Đây là loại tên lửa đẩy hai tầng, dùng nhiên liệu hydro và oxy lỏng, do Nhật Bản tự nghiên cứu phát triển với tiêu chí linh hoạt, tin cậy và chi phí thấp, để thay thế dòng H2A đã kết thúc sứ mệnh cuối cùng vào ngày 29/6/2025. Việc một sứ mệnh sao Hỏa Nhật Bản mang tầm toàn cầu được phóng bằng phương tiện do chính quốc gia này làm chủ cho thấy mức độ trưởng thành mới của công nghiệp hàng không vũ trụ nội địa. Theo Giám đốc dự án JAXA Arita Makoto, "chúng ta đã thực hiện thành công giai đoạn đầu của sứ mệnh MMX bằng mô thức mạnh mẽ nhất. Đây là một sự kiện mang tính lịch sử và tầm quan trọng toàn cầu". Câu nói này không phải lời tự hào suông: H3 giúp nâng cao tính tự chủ trong phóng vệ tinh, gia tăng sức cạnh tranh và mở đường cho nhiều sứ mệnh sâu hơn vào không gian. Quan trọng hơn, nó phản ánh mô hình phát triển mới, nơi đầu tư tư nhân và hợp tác quốc tế – với sự tham gia của nhiều cơ quan vũ trụ và đối tác châu Âu – cùng nhau tạo ra bước nhảy vọt thay vì phụ thuộc vào một nguồn lực duy nhất.
Từ Phobos đến tương lai thám hiểm người lái của châu Á
MMX không chỉ là cuộc phiêu lưu khoa học mà còn là phép thử cho vai trò của châu Á trong kỷ nguyên thám hiểm người lái. Sau khi hoàn thành việc lấy mẫu từ Phobos, tàu sẽ thực hiện một loạt chuyến bay sượt qua Deimos, rồi rời khu vực sao Hỏa vào năm 2030 và đưa mẫu vật xuống sa mạc Úc vào năm 2031. Chuỗi mốc thời gian này cho thấy Nhật Bản không vội vàng; họ xây dựng lộ trình dài hơi, ưu tiên dữ liệu và an toàn trước khi nói đến phi hành gia. Dữ liệu từ MMX được kỳ vọng đặt nền móng cho việc biến Phobos thành "trạm vũ trụ tự nhiên" phục vụ các sứ mệnh đưa con người lên sao Hỏa trong tương lai. Nếu Phobos thực sự trở thành điểm trung chuyển, châu Á sẽ có tiếng nói mạnh trong mọi kế hoạch chinh phục hành tinh đỏ. Trong bức tranh rộng hơn, Trung Quốc đã lên kế hoạch phóng sứ mệnh đưa mẫu vật từ sao Hỏa về Trái Đất vào năm 2028, còn NASA cân nhắc phương án thu hồi hơn 30 ống mẫu của Perseverance. Cạnh tranh là rõ ràng, nhưng MMX cho thấy một lựa chọn khác: thay vì chạy đua đổ bộ trực tiếp, Nhật Bản chọn xây nền tảng khoa học và hạ tầng quỹ đạo, đặt cược rằng ai kiểm soát được "trạm trung chuyển" sẽ có lợi thế lâu dài. Khi những mảnh bụi và đá từ Phobos đáp xuống Trái Đất, câu hỏi không chỉ là chúng kể gì về quá khứ sao Hỏa, mà còn là: ai sẽ dẫn dắt tương lai thám hiểm hành tinh trong thế kỷ tới? Với MMX, Nhật Bản đã gửi đi thông điệp rõ ràng rằng châu Á sẵn sàng ở tuyến đầu, không phải bằng khẩu hiệu, mà bằng những sứ mệnh cụ thể, đầy rủi ro nhưng giàu giá trị khoa học.
