Một nhà hát sinh ra từ hội tụ và thách thức của tuổi 50
Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang là thiết chế sân khấu cải lương truyền thống ra đời từ sự hội tụ nhiều thế hệ nghệ sĩ, mang sứ mệnh bảo tồn di sản sân khấu và tạo ra các sản phẩm nghệ thuật dân tộc Việt mới mẻ cho công chúng đô thị đương đại. Ngày 15-9-1976, Nhà hát Ca kịch cải lương Trần Hữu Trang được thành lập, dựa trên lực lượng từ Đoàn Văn công Giải phóng, nghệ sĩ cải lương tập kết và đội ngũ tại chỗ, khởi đầu như một biểu tượng của tinh thần hội tụ và thống nhất. 50 năm sau, thương hiệu ấy vẫn là "vốn quý" của đời sống văn học nghệ thuật TP.HCM, nhưng vốn quý nếu không được "đánh thức" bằng chiến lược mới sẽ mắc kẹt trong hoài niệm. Vấn đề không còn là nhà hát có lịch sử thế nào, mà là lịch sử ấy được chuyển hóa ra sao thành năng lực sáng tạo cho tương lai cải lương truyền thống.
Kỷ niệm không chỉ để nhớ: chuỗi sự kiện và những vở kinh điển được gọi tên
Chuỗi hoạt động kỷ niệm 50 năm của nhà hát Trần Hữu Trang không dừng ở nghi thức, mà là một tuyên bố nghệ thuật: cải lương truyền thống vẫn còn điều để nói với thế hệ hôm nay. Nổi bật nhất là hành trình phục dựng những vở cải lương kinh điển như Tô Ánh Nguyệt và Cây sầu riêng trổ bông, được xem là những tác phẩm tạo dấu ấn sâu đậm trong làng cải lương TP.HCM sau 1975. Theo kế hoạch, Cây sầu riêng trổ bông – vở cải lương cách mạng gắn với Đoàn cải lương Văn công TP.HCM – được dựng mới bởi đạo diễn Hoa Hạ, còn Tô Ánh Nguyệt – từ kịch bản của soạn giả Trần Hữu Trang – do Hữu Quốc dàn dựng. Việc gọi lại hai vở diễn đã in vào ký ức nhiều thế hệ không chỉ để khán giả "ôn bài cũ", mà để nhà hát tự kiểm tra khả năng đối thoại di sản bằng ngôn ngữ sân khấu hôm nay.
Di sản không tự sinh lợi: bài toán chuyển hóa thương hiệu thành sức bật sáng tạo
Từ góc độ quản trị nghệ thuật, nhà hát Trần Hữu Trang đang đứng trước bài toán khó: thương hiệu 50 năm là tài sản, nhưng cũng dễ trở thành sức ì. Nhà hát sở hữu vị trí thuận lợi, không gian biểu diễn chuyên nghiệp, kho kịch mục phong phú và cộng đồng nghệ sĩ rộng lớn trong cả khối công lập, xã hội hóa và nghệ sĩ tự do. Tuy vậy, như chính giới nghề chỉ ra, nhiều vở diễn hay, được đầu tư mạnh, thu hút khán giả vẫn chỉ diễn vài suất, tham dự 1-2 liên hoan rồi biến mất khỏi sân khấu, bỏ lại tiếc nuối cho cả nghệ sĩ lẫn công chúng. Câu nói cảnh tỉnh là: "Thay đổi hay đột phá không nằm ở chuyện dựng thêm vài vở mới, mà ở việc thay đổi cách một tác phẩm được lựa chọn, đầu tư, tổ chức, quảng bá và có đời sống lâu dài". Nói thẳng, nếu nhà hát không xây được chuỗi giá trị quanh một vở diễn, thì cả kho tàng di sản sân khấu phương Nam cũng chỉ dừng ở mức "bảo tàng ký ức".
Đêm huyền thoại Lê Duy Hạnh: tri ân để tiếp sức cho tác giả sân khấu
Trong loạt sự kiện kỷ niệm, Đêm huyền thoại tri ân soạn giả Lê Duy Hạnh là điểm nhấn cho thấy nhà hát hiểu rằng cải lương truyền thống chỉ sống bền nếu tôn vinh tác giả và kịch bản. Đạo diễn Lê Nguyên Đạt chọn bốn trích đoạn tiêu biểu, dung hòa giữa kịch nói và cải lương, để khắc họa tầm vóc một cây đại thụ có kịch bản giàu tính thể nghiệm và hơi thở thời đại. Các trích đoạn Dời đô, Hoàng hậu hai vua, Hồn thơ ngọc, Diễn kịch một mình được thế hệ nghệ sĩ trẻ như Võ Minh Lâm, Bình Tinh, Trọng Nhân đảm đương, chứng minh di sản có thể tiếp tục được tái sinh qua cảm quan mới của lớp kế thừa. Đêm huyền thoại khép lại như nén tâm hương trang trọng khẳng định sức sống bền bỉ của di sản sân khấu Lê Duy Hạnh, nơi tư tưởng và giá trị nhân văn vẫn vẹn nguyên cùng năm tháng. Đây là lời nhắc thẳng thắn với nhà hát: không có kịch bản mạnh, mọi chiến lược thương hiệu đều rỗng.
Từ sân khấu đầu đàn đến không gian sáng tạo mở: con đường buộc phải đi
Nhìn lại chặng đường đã qua, từ thời xã hội hóa với những chương trình như Sân khấu vàng đến giai đoạn mới được chọn thí điểm mô hình nhà hát mở, Trần Hữu Trang đã nhiều lần chứng minh nghệ thuật và thị trường không hề đối lập. Nhưng bước ngoặt hôm nay không chỉ là thay đổi cơ chế đặt hàng hay nguồn lực hỗ trợ; cốt lõi là một chiến lược đồng bộ: kiểm kê, số hóa tư liệu, xây dựng kịch mục dài hạn, đào tạo lớp kế thừa và mạnh dạn liên kết với nghệ sĩ, đơn vị xã hội hóa để bảo tồn di sản sân khấu gắn với công nghệ, truyền thông, giáo dục và du lịch văn hóa. Nếu làm được, nhà hát không chỉ giữ vai trò "sân khấu đầu đàn" mà còn trở thành không gian sáng tạo sống động cho nghệ thuật dân tộc Việt trong đời sống đô thị đương đại. Kỷ niệm 50 năm vì thế không nên khép lại như một lễ mừng thọ, mà phải mở ra quỹ đạo mới: tinh gọn, tinh hoa, lấy khán giả làm trung tâm và coi mỗi vở cải lương kinh điển là bệ phóng cho sáng tạo tiếp theo chứ không phải chiếc hộp kính trưng bày quá khứ.
