Một cam kết ODA vượt 100 tỷ Yên và thông điệp chính trị phát triển
JICA ODA Việt Nam là gói hỗ trợ phát triển chính thức từ Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản, bao gồm vốn vay ưu đãi, viện trợ phát triển không hoàn lại, hợp tác kỹ thuật và tài chính đầu tư khu vực tư nhân, nhằm hỗ trợ Việt Nam chuyển đổi tăng trưởng, phát triển hạ tầng và nâng cao chất lượng sống của người dân theo định hướng dài hạn.
Ngày 7/10, JICA tại Việt Nam tổ chức họp báo giữa kỳ tài khóa tại Hà Nội để công bố kết quả giai đoạn từ tháng 10/2025 đến tháng 9/2026 và định hướng hợp tác thời gian tới. Đây không chỉ là một buổi tổng kết, mà là nơi JICA phát tín hiệu mạnh mẽ: hướng tới nâng cam kết ODA cho Việt Nam lên trên 100 tỷ Yên mỗi năm trong những năm tới. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số và nhu cầu vốn rất lớn, quyết định này thể hiện lựa chọn ưu tiên của Nhật Bản: coi Việt Nam là đối tác phát triển chiến lược, xứng đáng với một trần ODA cao hơn, ổn định hơn. Đằng sau con số là thông điệp: JICA muốn đồng hành lâu dài, không phải hỗ trợ ngắn hạn theo dự án rời rạc.
Từ tăng trưởng cũ sang mô hình mới: ODA như một gói “hỗ trợ thể chế”
Theo JICA, Việt Nam là một trong những nền kinh tế năng động nhất châu Á và đang bước vào giai đoạn phát triển mới, phải tìm động lực tăng trưởng khác thay vì chỉ dựa vào lao động giá rẻ và đầu tư FDI. Việc JICA công bố một gói hỗ trợ toàn diện cho quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới vì thế không hề tình cờ. Gói này dựa trên 4 trụ cột bổ trợ lẫn nhau: thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực; phát triển doanh nghiệp trong nước gắn sâu hơn với chuỗi giá trị; cải thiện môi trường đầu tư; và phát triển hạ tầng chiến lược.
Điểm đáng chú ý là JICA không chỉ rót vốn cho vài tuyến đường hay nhà máy đơn lẻ; họ đề xuất một “bộ khung chính sách” đi kèm viện trợ phát triển và hợp tác kỹ thuật, nhắm trực diện đến chuyển đổi tăng trưởng. Ở đây, ODA được thiết kế như một gói hỗ trợ thể chế, vừa cung cấp nguồn lực tài chính, vừa giúp Việt Nam nâng chất lượng quản trị, kế hoạch hóa và năng lực thực thi cải cách. Đây là cách tiếp cận khác với nhiều nhà tài trợ chỉ quan tâm đến tiến độ giải ngân.
Hạ tầng miền núi phía Bắc: Thước đo sự công bằng của ODA
Việc gần 40 tỷ Yên vốn vay được dành cho phát triển hạ tầng thiết yếu tại 8 tỉnh miền núi phía Bắc không chỉ là một quyết định kỹ thuật; đó là lựa chọn chính trị về công bằng phát triển. Hai dự án lớn – phát triển hạ tầng thích ứng biến đổi khí hậu phục vụ sản xuất cho đồng bào dân tộc thiểu số và phát triển nông thôn có khả năng chống chịu thiên tai – tập trung vào đường giao thông, thủy lợi, cấp nước và kè sông.
Quan trọng hơn, phía Nhật Bản khẳng định mục tiêu không chỉ là xây công trình mà phải tạo tác động thực chất tới sinh kế, đời sống và phát huy vai trò chủ thể của người dân, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là cách tiếp cận hạ tầng miền núi đáng được ủng hộ: coi đường, cầu, đập, hệ thống cấp nước là công cụ để người dân mở rộng sinh kế, tiếp cận thị trường, chứ không phải là “thành tích xây dựng”. Nếu các dự án này thành công, chúng có thể trở thành mẫu hình cho cách thiết kế ODA lấy người dân làm trung tâm thay vì chỉ phục vụ chỉ tiêu giải ngân.
Người dân là trung tâm: từ bản thiết kế đến thực tế sinh kế
Một điểm then chốt trong chiến lược JICA ODA Việt Nam lần này là đặt người dân vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Các dự án được xét theo tiêu chí tác động đến sinh kế, đời sống của người dân địa phương và mức độ tham gia trực tiếp của cộng đồng. Trưởng đại diện JICA tại Việt Nam nhấn mạnh: người dân không chỉ đứng ở vị trí thụ hưởng; họ phải tham gia vào quá trình hình thành dự án và đề xuất ý tưởng dựa trên chính tài nguyên văn hóa, kinh tế của cộng đồng mình.
Trên thực tế, điều này đã bước đầu thể hiện trong các hoạt động tăng cường chuỗi giá trị cây trồng an toàn ở các tỉnh phía Bắc, nơi chuyên gia JICA cùng người dân, hợp tác xã trao đổi kỹ thuật từ khâu ươm giống đến xây dựng chuỗi giá trị. Kết hợp với các chương trình cảnh báo sớm sạt lở đất, lũ bùn đá dựa vào cộng đồng và ứng dụng công nghệ số trong phòng chống thiên tai, các dự án ODA không dừng lại ở hạ tầng cứng mà tạo ra “hạ tầng mềm” – kiến thức, kỹ năng, tổ chức cộng đồng. Đây mới là phần khó, nhưng nếu làm tới nơi tới chốn, nó giúp miền núi bước ra khỏi vòng luẩn quẩn bị động trước thiên tai và thị trường.
Quan hệ đối tác chiến lược hay phụ thuộc ODA?
Câu hỏi đặt ra là: tăng cam kết ODA lên trên 100 tỷ Yên mỗi năm sẽ đưa Việt Nam và JICA tới một quan hệ đối tác chiến lược công bằng, hay là nguy cơ lệ thuộc vào vốn vay? Câu trả lời phụ thuộc nhiều vào cách Việt Nam tận dụng gói hỗ trợ 4 trụ cột hướng tới mô hình tăng trưởng mới và khả năng nâng cao chất lượng lựa chọn, chuẩn bị, giám sát dự án. Khi hai Chính phủ xác định an ninh kinh tế là lĩnh vực hợp tác ưu tiên mới, bao gồm cả năng lượng, khoáng sản thiết yếu, AI, chất bán dẫn và công nghệ vũ trụ, ODA cần được nhìn như công cụ để nâng năng lực tự chủ, không phải để lấp chỗ trống tài chính ngắn hạn.
Kết luận hợp lý là: JICA đang gửi đi một “lời mời” nghiêm túc về một quan hệ đối tác phát triển dài hạn, nơi ODA gắn với chuyển đổi tăng trưởng, hạ tầng miền núi và người dân là trung tâm. Chấp nhận lời mời này đồng nghĩa với việc Việt Nam phải kỷ luật hơn trong sử dụng viện trợ phát triển, ưu tiên các dự án tạo sinh kế và năng lực, dám bỏ qua những công trình chỉ đẹp trên giấy. Nếu làm được, ODA sẽ là bệ đỡ để Việt Nam tiến gần hơn mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045, thay vì trở thành gánh nặng nợ công trong tương lai.
