Cam kết 100 tỷ yên mỗi năm: Tín hiệu Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới
Gói hỗ trợ mới của JICA dành cho Việt Nam là một chương trình hợp tác tổng thể dựa trên vốn ODA Nhật Bản, tài chính tư nhân và hợp tác kỹ thuật, xoay quanh bốn trụ cột công nghệ số, năng lực doanh nghiệp nội, môi trường đầu tư và hạ tầng chiến lược, nhằm giúp Việt Nam chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo thay vì lao động giá rẻ. Đây không chỉ là thêm nguồn vốn vay mà là sự thay đổi tư duy phát triển: Nhật Bản đặt niềm tin rằng Việt Nam đã bước sang một giai đoạn mới, nơi mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045 buộc phải đi cùng cải cách sâu rộng. Việc JICA công bố gói hỗ trợ tại họp báo giữa kỳ tài khóa 2026 ngày 7/10 cho thấy quan hệ đối tác đang dịch chuyển từ “xây cơ bản” sang “xây năng lực”.
Trụ cột công nghệ số và tuần hoàn chất xám: Việt Nam có thoát được bẫy gia công?
Nếu phải chọn một trụ cột quan trọng nhất trong mô hình tăng trưởng mới, đó là khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực. JICA thẳng thắn nhìn nhận nguồn nhân lực là “trái tim” của quá trình đổi mới và đặt trọng tâm vào các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, AI, công nghệ vũ trụ và chuyển đổi số. Một câu có thể trích dẫn là: “Gói hỗ trợ này gồm 4 trụ cột có tính bổ trợ lẫn nhau: thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực; phát triển doanh nghiệp trong nước; cải thiện môi trường đầu tư; phát triển hạ tầng chiến lược”. Quan trọng hơn, chương trình tuần hoàn chất xám – từ học bổng JDS đến dự án Đại học Việt Nhật giai đoạn 3 – gửi đi thông điệp rằng tri thức Việt Nam cần được quay về phục vụ phát triển trong nước, không bị thất thoát trong dòng chảy di cư.
Doanh nghiệp nội, môi trường đầu tư và cuộc tranh luận về chất lượng FDI
Trụ cột thứ hai của JICA nhắm thẳng vào điểm yếu cố hữu: doanh nghiệp Việt Nam còn mỏng, khó chen chân sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Thông qua các chương trình như Keieijuku đào tạo hơn 1.000 lãnh đạo doanh nghiệp vừa và nhỏ, định hướng là nâng cấp quản trị, công nghệ để doanh nghiệp nội không bị “mắc kẹt” ở khâu gia công. Tuy nhiên, nếu chỉ nâng năng lực doanh nghiệp mà không cải thiện môi trường đầu tư – trụ cột thứ ba – thì nỗ lực này sẽ bị giới hạn. Mô hình tăng trưởng mới đòi hỏi Việt Nam phải dám xem lại cách thu hút FDI: không chạy theo số lượng dự án, mà ưu tiên liên kết với doanh nghiệp trong nước, yêu cầu chuyển giao công nghệ, chuẩn môi trường và lao động cao hơn. Gói hỗ trợ của JICA vì thế mang tính chất như “tấm gương” để Việt Nam tự soi lại thiết kế thể chế, thay vì chỉ kỳ vọng thêm nguồn vốn.
Hạ tầng chiến lược và hỗ trợ miền núi phía Bắc: tăng trưởng phải bao trùm
Hạ tầng chiến lược là trụ cột thứ tư nhưng lại quyết định việc mô hình tăng trưởng mới có bao trùm hay chỉ phục vụ các trung tâm lớn. Việc JICA triển khai 12 dự án vốn vay ODA, cùng các chương trình liên quan tới phát triển hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu cho sản xuất của đồng bào dân tộc tại các tỉnh miền núi và trung du phía Bắc, cho thấy ưu tiên giảm chênh lệch vùng miền. Theo thông tin được công bố, ba khoản vay mới trong năm tài khóa 2026 tập trung vào hỗ trợ ngân sách chuyển đổi xanh, hạ tầng thích ứng khí hậu và nông thôn chống chịu thiên tai, nằm trong tổng cam kết vốn vay tăng đáng kể so với giai đoạn trước. Dẫu vậy, thách thức là khả năng hấp thụ vốn và chất lượng dự án địa phương; nếu hạ tầng chỉ được xây để giải ngân mà không gắn với chiến lược kinh tế vùng, tăng trưởng sẽ lại quay về bài toán đường xá bỏ hoang.
Kết luận: JICA đã đi trước một bước, phần còn lại là quyết tâm cải cách của Việt Nam
Nhìn từ tổng thể, JICA hỗ trợ Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng không phải bằng những gói vốn đơn lẻ, mà bằng một cơ chế bốn trụ cột gắn chặt với mục tiêu thu nhập cao năm 2045. Công nghệ số, tuần hoàn chất xám, doanh nghiệp nội, thể chế đầu tư và hạ tầng chiến lược tạo thành một cấu trúc tương đối đầy đủ cho mô hình tăng trưởng mới. Song, ODA Nhật Bản chỉ là chất xúc tác: nếu Việt Nam không cải cách mạnh về thể chế, nâng chuẩn quản trị công, cải thiện năng lực hấp thụ và giám sát dự án, lợi ích sẽ bị thu hẹp. Câu hỏi không còn là “có nên nhận thêm ODA hay không”, mà là “có dám dùng ODA để ép mình thay đổi mô hình phát triển hay không”. Với cam kết nâng vốn vay lên trên 100 tỷ yên mỗi năm, phần quan trọng giờ nằm ở nội lực và sự nhất quán chính sách phía Việt Nam.
