ODA Nhật Bản – mỏ neo tài chính cho bước ngoặt tăng trưởng mới
ODA Nhật Bản Việt Nam là dòng vốn vay ưu đãi và hỗ trợ kỹ thuật do Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) cung cấp, nhằm tài trợ cho hạ tầng chiến lược, cải cách thể chế và phát triển khu vực tư nhân, qua đó giúp Việt Nam chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng bền vững dựa trên đổi mới sáng tạo, năng suất cao và thích ứng khí hậu. Ngày 7/10 tại Hà Nội, JICA Việt Nam tổ chức họp báo giữa kỳ tài khóa 2026, công bố mục tiêu nâng cam kết ODA lên trên 100 tỷ Yên mỗi năm để hỗ trợ tăng trưởng hai chữ số mà Việt Nam đặt ra. Đây không chỉ là câu chuyện tăng vốn vay phát triển, mà là bước định vị lại chiến lược của Nhật Bản trong hợp tác phát triển với một nền kinh tế đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu.
Từ 89,3 tỷ Yên lên 100 tỷ Yên/năm: Tăng tiền, nhưng phải đổi cách dùng
Trong năm tài khóa từ tháng 10/2025 đến 9/2026, tổng vốn ODA cam kết mà Nhật Bản cung cấp cho Việt Nam đạt 89,256 tỷ Yên với ba dự án trọng điểm, bao gồm hai dự án hạ tầng ở trung du và miền núi phía Bắc cùng khoản vay hỗ trợ chuyển đổi xanh. Trên nền đó, JICA tuyên bố hướng tới mục tiêu cung cấp khoảng 100 tỷ Yên vốn vay mỗi năm để hỗ trợ tăng trưởng, tập trung cho các chương trình chuyển giao công nghệ, kết nối kinh doanh và cải thiện khả năng tiếp cận tài chính của doanh nghiệp Việt Nam. "Nguồn vốn hỗ trợ từ Nhật Bản dành cho Việt Nam đã tăng đáng kể trong năm qua". Nhưng tăng cam kết vốn chỉ là điều kiện cần: nếu Việt Nam không cải thiện chất lượng chuẩn bị dự án, giải ngân và quản trị, ODA Nhật Bản Việt Nam rất dễ bị mắc kẹt trong các công trình chậm tiến độ, lãng phí chi phí cơ hội phát triển.
Bốn trụ cột hỗ trợ: Công thức JICA cho mô hình tăng trưởng mới
Điểm mới quan trọng không nằm ở số tiền, mà ở cấu trúc hỗ trợ. JICA đã xây dựng một gói hỗ trợ toàn diện cho Việt Nam dựa trên bốn trụ cột bổ trợ lẫn nhau: thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực; phát triển doanh nghiệp trong nước và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu; cải thiện môi trường đầu tư; phát triển hạ tầng chiến lược. Thông qua bốn trụ cột này, JICA muốn đồng hành cùng Việt Nam chuyển sang mô hình tăng trưởng mới, giảm phụ thuộc vào lao động giá rẻ và FDI thâm dụng tài nguyên. Đây là cách tiếp cận ODA thế hệ mới: vốn vay phát triển không chỉ xây cầu, xây đường, mà kèm cải cách thể chế, nâng chất doanh nghiệp và thị trường vốn, gắn chặt với mục tiêu tăng trưởng bền vững dài hạn.
Chuyển đổi xanh và hạ tầng thích ứng khí hậu: Thước đo thực chất của tăng trưởng bền vững
JICA đang dịch chuyển mạnh sang ưu tiên tăng trưởng bền vững, thể hiện rõ trong các khoản vay hiện hành. Một khoản vay hỗ trợ ngân sách chung cho chuyển đổi xanh hướng tới tăng trưởng xanh và thích ứng biến đổi khí hậu đã được ký với giá trị 50 tỷ Yên, dự kiến giải ngân nhanh. Các dự án khác tập trung phát triển cơ sở hạ tầng thích ứng khí hậu ở miền núi và trung du phía Bắc, tăng khả năng chống chịu thiên tai cho khu vực nông thôn, đồng thời hỗ trợ hoàn thiện chính sách cấp vốn xanh cho Việt Nam. Đây là cách JICA hỗ trợ kinh tế mà không hy sinh môi trường: sử dụng ODA Nhật Bản Việt Nam để kéo toàn bộ hệ thống tài chính công và thị trường vốn tiến dần về chuẩn xanh. Tăng trưởng bền vững vì thế không còn là khẩu hiệu, mà trở thành tiêu chí lồng ghép vào thiết kế từng khoản vốn vay phát triển.
Nhật Bản định vị lại ở Đông Nam Á và bài toán chủ động của Việt Nam
Nhật Bản hiện là quốc gia cung cấp ODA song phương lớn nhất cho Việt Nam, với tổng vốn vay ưu đãi đã cấp vượt 3.000 tỷ Yên. Thông qua JICA, Tokyo xem việc tăng cam kết ODA và mở rộng hợp tác sang năng lượng, khoáng sản thiết yếu, AI, bán dẫn, công nghệ vũ trụ là cơ hội củng cố quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Hà Nội và mở rộng ảnh hưởng tại Đông Nam Á. "Chúng tôi tin rằng, những nỗ lực này sẽ góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045". Nhưng để tránh lệ thuộc, Việt Nam phải tiếp cận ODA Nhật Bản như chất xúc tác cho cải cách chứ không phải nguồn tiền dễ dãi: chọn dự án thực sự gia tăng năng suất, gắn chặt với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển khu vực tư nhân. Khi đó, JICA hỗ trợ kinh tế không chỉ thêm nợ, mà trở thành bệ phóng chiến lược cho tăng trưởng bền vững.
