Giáo dục thực chất là gì và vì sao phải bắt đầu từ năm học 2026-2027
Giáo dục thực chất là cách tổ chức dạy học và đánh giá tập trung vào sự tiến bộ từng học sinh, sự phát triển nhân cách và năng lực, thay vì chạy theo điểm số, thành tích bề nổi hay xếp hạng lớp, trường; trong đó mỗi em được học trong môi trường an toàn, công bằng, được tôn trọng khác biệt và có cơ hội phát triển toàn diện cả học lực, kỹ năng, cảm xúc lẫn định hướng tương lai. Năm học 2026-2027 được xác định là “năm chuyển trạng thái” của ngành Giáo dục và Đào tạo, từ giai đoạn tạo nền tảng sang tạo chuyển biến thực chất trong từng nhà trường, lớp học. Năm trước hệ thống chủ yếu xây dựng thể chế, chính sách, còn năm nay Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh yêu cầu thay đổi kết quả đầu ra: người học tốt hơn, người thầy tốt hơn, nhà trường tốt hơn và chất lượng nguồn nhân lực tốt hơn. Nếu hệ thống chuyển mình mà phụ huynh vẫn chỉ soi vào bảng điểm, nỗ lực cải cách sẽ mất đi một nửa hiệu quả.
Từ ám ảnh thành tích đến nhìn vào tiến bộ từng học sinh
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nói thẳng: không thể “học thực chất, thi thực chất” nếu vẫn bị ám ảnh bởi thành tích và điểm số. Khi xã hội và cha mẹ đặt quá nhiều kỳ vọng vào bảng điểm, giáo viên sẽ bị kéo vào cuộc đua luyện thi, học sinh bị biến thành người đi “săn điểm” thay vì người học biết suy nghĩ độc lập. Trong năm học 2026-2027, ngành được yêu cầu chuyển từ “kiểm đếm công việc sang đo lường kết quả”, từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển. Kết quả ở đây không phải là thêm bao nhiêu học sinh giỏi mà là mỗi em tiến bộ đến đâu, có còn sợ đến trường hay bắt đầu thấy vui khi nhận ra mình hiểu bài, giải được vấn đề mới. Theo Bộ trưởng, giáo viên không nên đặt nặng thành tích lớp hay điểm số mà phải coi trọng tiến bộ của từng học sinh. Đây là thay đổi triết lý: từ thắng – thua giữa các em sang phát triển nội lực của mỗi em.
Kỳ vọng cha mẹ: khi áp lực điểm số làm méo mó giáo dục thực chất
Trong mắt nhiều phụ huynh, điểm số vẫn là thước đo gần như duy nhất của thành công. Nhưng chính Bộ trưởng đã cảnh báo: một trở ngại lớn của giáo dục xuất phát từ ám ảnh thành tích, nhất là khi gia đình đặt quá nhiều kỳ vọng vào điểm số. Khi cha mẹ so con với bạn, yêu cầu phải luôn “top đầu”, đứa trẻ sẽ học để đối phó, giấu sai sót, gian dối trong kiểm tra, thay vì dám thử, dám sai để học. Các chính sách miễn, hỗ trợ học phí, sách giáo khoa, bữa ăn, học bổng, hỗ trợ học sinh vùng khó khăn đang được mở rộng, nhưng nếu ở nhà, thông điệp con nhận vẫn là “phải 9-10 điểm”, thì giáo dục thực chất sẽ bị triệt tiêu. Bộ trưởng nhắc rõ: kỳ vọng cha mẹ cần hướng tới phát triển toàn diện của con, không phải ép con ganh đua điểm số với bạn bè. Điểm cao mà luôn lo âu, sợ hãi, thiếu kỹ năng sống thì đó không phải là thành công giáo dục.
Thay đổi phương pháp dạy học chỉ có ý nghĩa khi phụ huynh thay cách đánh giá
Ngành giáo dục đang được yêu cầu đổi mới từ bên trong: từ quản trị nhà trường, đội ngũ nhà giáo đến nội dung, phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá và thi cử. Cùng với đổi mới đánh giá, phương pháp dạy học phải thay đổi: học sinh cần được học sâu, học có trải nghiệm thực hành, hiểu và ứng dụng kiến thức, chứ không học thuộc lòng để qua bài kiểm tra. Hoạt động thực tế phải được tăng cường để phát triển năng lực, không chỉ trí nhớ. Nhưng mọi đổi mới này sẽ bị bóp méo nếu phụ huynh vẫn chấm con bằng duy nhất con số trên giấy. Khi giáo viên dám cho điểm trung bình để phản ánh đúng mức độ, phụ huynh cần biết nhìn vào nhận xét về kỹ năng, thái độ, sự tự tin của con. “Giáo dục phải mang lại tiến bộ thực chất cho người học, không thể đo bằng điểm số” – thông điệp này chỉ trở thành thực tế khi gia đình cũng nhìn thấy giá trị của những bước tiến nhỏ trong suy nghĩ và nhân cách con.
Năm học 2026-2027: khi trách nhiệm của phụ huynh trở thành phần của cải cách
Đến giữa tháng 8, 35/76 nhiệm vụ cụ thể của Nghị quyết 71 đã hoàn thành, không có nhiệm vụ quá hạn. 108 trường phổ thông liên cấp ở xã biên giới đi vào sử dụng, tạo điều kiện học tập tốt hơn, công bằng hơn cho học sinh vùng khó khăn. Hơn 40.000 sinh viên khối khoa học cơ bản, kỹ thuật trọng điểm và công nghệ chiến lược được hưởng chính sách học bổng, hỗ trợ tài chính để yên tâm học tập. Những con số này cho thấy hệ thống đang thay đổi. Trong thời gian tới, Bộ tiếp tục triển khai các đề án, hoàn thiện bộ chỉ số phát triển giáo dục, tăng kiểm tra và điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp. Nhưng cải cách sẽ không thể đi đến từng lớp học nếu phụ huynh vẫn giữ thang đo cũ. Năm học 2026-2027 vì thế không chỉ là “năm chuyển trạng thái” của ngành, mà cũng nên là năm chuyển trạng thái trong tư duy cha mẹ: từ hỏi “con được bao nhiêu điểm?” sang hỏi “hôm nay con học được gì, con tiến bộ ở chỗ nào?”. Đó mới là cách cùng hệ thống xây dựng một nền giáo dục thực chất.
