Thoái vốn Nhà nước: sóng mới cho nhóm cổ phiếu bị “cô đặc”
Thoái vốn Nhà nước là quá trình cơ cấu lại vốn thông qua việc giảm tỷ lệ sở hữu của Nhà nước tại doanh nghiệp, qua đó giải phóng nguồn lực, tăng lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng trên thị trường và tạo điều kiện hình thành cơ cấu cổ đông đa dạng, minh bạch hơn cho các doanh nghiệp niêm yết. Kế hoạch cơ cấu lại vốn Nhà nước giai đoạn 2026-2030 đang mở ra một câu chuyện nổi bật: các doanh nghiệp vốn hóa lớn với tỷ lệ sở hữu Nhà nước rất cao có thể từng bước tăng lượng cổ phiếu lưu hành bên ngoài. Điều này không phải là diễn biến kỹ thuật thuần túy, mà là một cú hích có khả năng thay đổi cách thị trường định giá và giao dịch với nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn, vốn bị phàn nàn lâu nay về tình trạng thanh khoản hạn chế và cơ cấu cổ đông quá tập trung.
Quyết định 40 và kế hoạch SCIC thoái vốn diện rộng: vì sao lại là lúc này?
Quyết định 40/2026/QĐ-TTg về tiêu chí phân loại doanh nghiệp và cơ cấu lại vốn Nhà nước giai đoạn 2026-2030 tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc sắp xếp danh mục sở hữu Nhà nước tại doanh nghiệp. Song điểm mang tính bước ngoặt nằm ở kế hoạch SCIC thoái vốn diện rộng: Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước dự kiến bán toàn bộ phần vốn tại 66 doanh nghiệp trong giai đoạn 2026-2030, đồng thời tiếp tục nắm giữ cổ phần tại 21 doanh nghiệp khác. Điều này diễn ra đúng lúc FTSE Russell chuẩn bị nâng hạng Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp, khiến bài toán tăng lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng trở nên cấp thiết hơn. Nói thẳng: nếu thoái vốn Nhà nước không đi kèm cải thiện tỷ lệ cổ phiếu tự do giao dịch, tham vọng nâng hạng chỉ là khẩu hiệu đẹp trên giấy.
Cổ phiếu vốn hóa lớn: từ “cô đặc” sở hữu đến mở rộng thanh khoản
Nhìn vào những cái tên cụ thể mới thấy mức độ tập trung sở hữu Nhà nước đang bóp nghẹt thanh khoản. Tại Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam, Nhà nước hiện sở hữu 96,77% số cổ phiếu có quyền biểu quyết; với Tổng công ty Đầu tư và Phát triển Công nghiệp, tỷ lệ này khoảng 95,44%. Nhiều doanh nghiệp vốn hóa lớn khác như GAS, BSR, ACV, VGI cũng nằm trong nhóm có tỷ lệ sở hữu Nhà nước trên 90%. Khi lượng cổ phiếu thực sự lưu hành trên thị trường quá thấp so với quy mô vốn hóa, câu chuyện định giá luôn bị méo mó. Nếu tỷ lệ sở hữu Nhà nước được điều chỉnh giảm theo lộ trình, nguồn cung cổ phiếu giao dịch sẽ tăng, giúp giảm tình trạng “cô đặc”, kéo thêm nhiều nhà đầu tư – đặc biệt là tổ chức – vào cuộc. Đây chính là mắt xích quan trọng để cải thiện thanh khoản thị trường chứng khoán, chứ không phải những khẩu hiệu chung chung về "phát triển bền vững".
Nâng hạng FTSE, mục tiêu MSCI và bài kiểm tra mang tên thanh khoản
Các đợt SCIC thoái vốn không diễn ra trong chân không mà gắn chặt với lộ trình nâng hạng thị trường. Việc gia tăng lượng cổ phiếu được tự do giao dịch có thể giúp giải quyết một trong những hạn chế lâu nay của thị trường, đó là tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp. Việt Nam đã áp dụng nhiều biện pháp để tăng sức hấp dẫn với nhà đầu tư toàn cầu, bao gồm mô hình giao dịch qua nhà môi giới toàn cầu và việc thành lập công ty đối tác bù trừ trung tâm, dự kiến vận hành vào năm 2027. Tuy nhiên, trong đợt đánh giá gần nhất, MSCI vẫn chỉ ra tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp và các hạn chế sở hữu nước ngoài là trở ngại đối với cổ phiếu Việt Nam. Nói cách khác, nếu không có một làn sóng thoái vốn Nhà nước đủ lớn và thực thi đến nơi đến chốn, câu chuyện nâng hạng FTSE rồi hướng tới MSCI nhiều khả năng sẽ bị chậm lại bởi chính điểm nghẽn thanh khoản.
Cơ hội không dành cho nhà đầu tư thiếu kiên nhẫn
Thoái vốn Nhà nước rõ ràng là chất xúc tác mạnh, nhưng không phải "bảo chứng" cho đà tăng giá của mọi cổ phiếu trong diện cơ cấu lại vốn. Giá trị dài hạn vẫn phụ thuộc vào năng lực tạo lợi nhuận, dòng tiền và triển vọng tăng trưởng của từng doanh nghiệp. ACV đặt kế hoạch doanh thu năm 2026 ở mức 21.141 tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế 7.011 tỷ đồng, đồng thời dự kiến chi khoảng 40.573 tỷ đồng cho đầu tư, cho thấy chu kỳ đầu tư hạ tầng hàng không sẽ quyết định hiệu quả cổ phiếu. Trong khi đó, nhà đầu tư có lý do để thận trọng trước các cam kết thoái vốn của SCIC, khi lịch sử không thiếu ví dụ kế hoạch công bố rồi trì hoãn: SCIC từng được cho là sẽ bán toàn bộ cổ phần tại FPT năm 2024 nhưng hiện vẫn nắm giữ 5,6% cổ phần. Điểm mấu chốt là phải xem lộ trình thoái vốn như cơ hội mua bán theo từng nhịp cung – cầu, thay vì một câu chuyện đầu cơ ăn xổi. Những nhà đầu tư sẵn sàng chờ đợi thanh khoản cải thiện và cơ cấu cổ đông đa dạng hơn mới là người hưởng lợi thực sự.
