Điện mặt trời mái nhà: từ khái niệm đến cuộc đua chính sách giữa các địa phương
Điện mặt trời mái nhà là mô hình lắp đặt pin mặt trời trên mái công trình để tự sản xuất, tự tiêu thụ điện, giúp giảm phụ thuộc vào lưới, tiết kiệm chi phí năng lượng và đóng góp vào mục tiêu chuyển dịch sang chính sách năng lượng sạch, khi được thiết kế, đấu nối và vận hành đúng tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn. Trong bức tranh năng lượng tái tạo Việt Nam, Hà Tĩnh và Bắc Ninh đang nổi lên như hai địa phương thử sức với những mô hình chính sách khác nhau quanh cùng một câu hỏi: làm thế nào để 50% hộ gia đình đủ điều kiện sẵn sàng lắp đặt pin mặt trời. Một bên đi theo hướng quy hoạch dài hơi và chỉ tiêu rõ ràng, bên kia chọn lối đi thông qua hỗ trợ tài chính và thủ tục gần dân. Cả hai đều cho thấy: nếu muốn rooftop solar phát triển, không thể chỉ treo khẩu hiệu về năng lượng tái tạo mà phải chạm trực tiếp vào hành vi của người dùng.
Hà Tĩnh: quy hoạch chặt chẽ, mục tiêu cao nhưng điểm nghẽn vẫn là túi tiền và nhận thức
Hà Tĩnh đã ban hành Kế hoạch 563/KH-UBND về phát triển điện mặt trời mái nhà giai đoạn 2026-2030, bám sát Quy hoạch điện VIII và các chỉ thị của Thủ tướng. Đến cuối tháng 6, tỉnh có 801 hệ thống với tổng công suất lắp đặt 158,466 MWp, tương đương khoảng 134,696 MW quy đổi, mới đạt khoảng 28,6% so với chỉ tiêu 313 MW đến năm 2030 và còn dư địa hơn 223 MW để phát triển. Ở khối công, mới 10/886 trụ sở cơ quan nhà nước lắp đặt điện mặt trời mái nhà, chiếm khoảng 1,13%, trong khi kế hoạch là 50% trụ sở và 50% hộ gia đình đủ điều kiện sẽ tự sản xuất, tự tiêu thụ vào năm 2030. Trong cao điểm nắng nóng, phụ tải cực đại lên tới 501,9 MW, và các hệ thống rooftop đã giúp giảm tải giờ cao điểm, tăng độ tin cậy cung cấp điện. Nhưng Hà Tĩnh thừa nhận điểm nghẽn nằm ở chi phí đầu tư, đặc biệt hệ thống lưu trữ, điều kiện mái và nhận thức nhiều hộ còn phân vân về hiệu quả kinh tế. Việc nghiên cứu cơ chế hỗ trợ vốn, thủ tục hành chính, kỹ thuật là đúng hướng, song nếu các gói khuyến khích không đủ hấp dẫn, mục tiêu 50% nguy cơ vẫn chỉ dừng ở con số trên giấy.
Bắc Ninh: dùng chính sách hỗ trợ và trách nhiệm người đứng đầu để kéo rooftop solar về gần dân
Khác với cách tiếp cận nặng về quy hoạch của Hà Tĩnh, Bắc Ninh chọn đi thẳng vào túi tiền và trải nghiệm thủ tục của hộ gia đình. Từ tháng 8, tỉnh triển khai đợt tuyên truyền cao điểm về chính sách hỗ trợ lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ và hệ thống lưu trữ điện, thực hiện xuyên suốt giai đoạn 2026-2030. Chính sách được cụ thể hóa bằng Kế hoạch 298/KH-UBND do Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Văn Thịnh ký, nhằm triển khai Nghị quyết 21/2026/NQ-HĐND về hỗ trợ hộ gia đình. Điểm then chốt là phân định rất rõ trách nhiệm từng khâu: từ tuyên truyền, hướng dẫn, tiếp nhận hồ sơ đến kiểm tra, phê duyệt, chi trả và quyết toán đều gắn với UBND cấp xã và cơ quan liên quan. Chủ tịch UBND xã là người ký quyết định phê duyệt kinh phí hỗ trợ khi hồ sơ hợp lệ, và xã phải rà soát nhu cầu hỗ trợ hằng năm để kịp bố trí nguồn ngân sách. Đây là cách buộc người đứng đầu cấp cơ sở phải coi điện mặt trời mái nhà là nhiệm vụ cụ thể, không còn là khái niệm chung chung về năng lượng sạch. Cộng với yêu cầu công khai thủ tục tại một cửa, trên cổng thông tin, hướng dẫn an toàn điện, phòng cháy, chịu lực công trình, Bắc Ninh đang biến rooftop solar thành một dịch vụ hành chính gần dân, thay vì một công nghệ xa lạ.
Chính sách tuyên truyền và hỗ trợ: đủ để “bẻ lái” hành vi người dùng điện?
Cả Bắc Ninh lẫn Hà Tĩnh đều hiểu rằng lắp đặt pin mặt trời không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà là quyết định tài chính của từng gia đình. Hà Tĩnh dựa vào phân bổ chỉ tiêu công suất 81 MW cho 69 xã, phường giai đoạn 2026-2027, nhắm đến nhóm hộ có mức tiêu thụ từ 400 kWh/tháng trở lên, đồng thời khuyến khích đầu tư, nâng cấp lưới điện, công khai khả năng tiếp nhận, giải tỏa công suất ở từng khu vực. Bắc Ninh thì chọn dùng chính sách hỗ trợ trực tiếp: hồ sơ được xã tiếp nhận, nếu chưa đầy đủ phải thông báo trong 3 ngày làm việc, còn chi trả kinh phí hỗ trợ được chuyển vào tài khoản hộ gia đình theo quy định ngân sách nhà nước. Một câu nói có thể trích dẫn từ cách làm này là: “Việc triển khai chính sách phải bảo đảm đúng đối tượng, điều kiện và mức hỗ trợ; đồng thời công khai, minh bạch trong toàn bộ quá trình”. Câu hỏi đặt ra là liệu tuyên truyền cao điểm và hỗ trợ thủ tục có đủ để thuyết phục người dân bỏ ra khoản đầu tư ban đầu còn khá cao. Nếu không đi kèm các mô hình điểm cụ thể, minh bạch về mức tiết kiệm và hiệu quả sau vài năm, chiến dịch truyền thông dễ dừng ở lớp nhận thức, chưa chuyển hóa thành hành vi lắp đặt thực tế.
Kết luận: từ hai mô hình địa phương tới bài học cho mục tiêu 50% hộ gia đình
Nhìn từ Hà Tĩnh và Bắc Ninh, có thể thấy cuộc đua điện mặt trời mái nhà tại các địa phương không chỉ là câu chuyện công suất, mà là năng lực thiết kế chính sách năng lượng sạch sát với đời sống hộ gia đình. Hà Tĩnh có tầm nhìn rõ ràng về giới hạn 313 MW theo Quy hoạch điện VIII và mục tiêu 50% trụ sở công, 50% hộ gia đình đủ điều kiện tự sản xuất, tự tiêu thụ. Bắc Ninh lại nhấn mạnh vào quy trình hỗ trợ, trách nhiệm cấp xã, tính minh bạch và chiến dịch tuyên truyền kéo dài đến 2030. Bài học chung cho các tỉnh khác là: muốn nâng tỷ lệ điện mặt trời mái nhà, phải đồng thời giải ba bài toán – chi phí đầu tư, độ tin cậy kỹ thuật và trải nghiệm hành chính. Chỉ khi người dân thấy rõ lợi ích, tin vào an toàn hệ thống, và cảm nhận thủ tục đơn giản, họ mới chủ động lắp đặt pin mặt trời trên mái nhà mình. Nếu mỗi địa phương biết kết hợp thế mạnh của cả hai mô hình – quy hoạch dài hạn kiểu Hà Tĩnh và hỗ trợ sát dân kiểu Bắc Ninh – mục tiêu 50% hộ gia đình sử dụng năng lượng tái tạo sẽ không còn là tham vọng xa vời.
