Từ quan hệ tin cậy đến đồng sáng tạo
Diễn đàn Việt Nhật về hợp tác kinh tế và khoa học – công nghệ là không gian đối thoại công tư nhằm kết nối chính phủ, doanh nghiệp và các bên nghiên cứu để chuyển quan hệ song phương thành hoạt động hợp tác có giá trị cao. Sáng 9/11 tại Tokyo, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự và phát biểu tại sự kiện trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản; chủ đề là “Đồng sáng tạo công nghệ, đồng kiến tạo chuỗi giá trị tương lai”. Thông điệp này đúng với yêu cầu của giai đoạn mới: sau hơn nửa thế kỷ xây dựng nền tảng hợp tác sâu rộng, thực chất và tin cậy, hai nước cần tiến xa hơn mô hình tiếp nhận, chuyển giao đơn thuần. Theo tôi, thước đo của hợp tác Việt Nhật từ đây không nên chỉ là quy mô đầu tư hay thương mại, mà là năng lực cùng nghiên cứu, tạo sản phẩm và nâng giá trị trong chuỗi cung ứng.
Định hướng ấy cũng phản ánh bước chuyển trong quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện: kinh tế tiếp tục là trụ cột, còn khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng là động lực phát triển mới. Diễn đàn có ý nghĩa khi đặt khu vực công và tư vào cùng một cuộc trao đổi, thay vì để cam kết chính sách và nhu cầu doanh nghiệp tách rời nhau.
Ưu tiên công nghệ phải gắn với chuỗi giá trị
Tại diễn đàn, Tô Lâm đề nghị hai bên cùng nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ, đẩy mạnh liên kết nghiên cứu với phát triển sản phẩm và thương mại hóa. Các lĩnh vực được nêu gồm trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng sạch và công nghiệp thông minh. Đây là danh mục có trọng tâm, nhưng giá trị của nó chỉ được chứng minh khi dự án tạo được năng lực nghiên cứu, sản phẩm và nhân lực tại chỗ, thay vì dừng ở việc đưa công nghệ vào sử dụng.
Hai nước đã triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu chung về bán dẫn trong năm 2026, một dấu hiệu cụ thể cho bước chuyển từ hợp tác kỹ thuật sang cùng nghiên cứu và phát triển. Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cũng kêu gọi doanh nghiệp kết nối với viện nghiên cứu, trường đại học để đưa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm có thể thương mại hóa; đồng thời nâng năng lực công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và quản trị của doanh nghiệp Việt Nam. Với công nghệ Việt Nhật, liên kết chuỗi giá trị mới cần đi cùng mục tiêu tự chủ, bền vững và có khả năng chống chịu cao, thay vì chỉ tăng số lượng giao dịch.
Kết nối công tư là điểm khởi đầu, không phải đích đến
Diễn đàn đã tạo cơ hội để đại diện chính phủ và doanh nghiệp hai nước gặp nhau quanh những ưu tiên chung. Lãnh đạo doanh nghiệp Nhật Bản và Việt Nam trình bày sáng kiến hợp tác thiết thực, trong khi phía Việt Nam nhấn mạnh việc gắn đầu tư với đào tạo nhân lực, đổi mới công nghệ và phát triển thị trường. Chủ tịch JETRO nhận định định hướng nâng chất lượng công nghiệp và chú trọng khoa học – công nghệ mở thêm cơ hội kinh doanh cho doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam. Đây là tín hiệu đáng mừng, nhưng cơ hội không tự chuyển thành năng lực nếu doanh nghiệp trong nước chỉ đứng ngoài các khâu thiết kế, sản xuất và cung ứng.
Thông điệp dành cho doanh nghiệp Nhật Bản cũng cần được hiểu theo hướng dài hạn: Việt Nam không chỉ là nơi sản xuất hay thị trường tiêu thụ, mà có thể là đối tác cùng sáng tạo sản phẩm, thử nghiệm mô hình và xây dựng hệ sinh thái công nghiệp công nghệ cao. Diễn đàn còn chứng kiến lễ công bố Năm Hợp tác du lịch Việt Nam – Nhật Bản 2027–2028, cho thấy kết nối song phương mở rộng ra ngoài lĩnh vực công nghệ. Tuy vậy, trao đổi tại sự kiện mới là bước mở đường; hợp tác công tư cần phân định rõ vai trò của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và đơn vị nghiên cứu.
Bài kiểm tra là những chương trình có lộ trình
Điều kiện để diễn đàn tạo dấu ấn lâu dài là biến sáng kiến thành chương trình có đối tác, mục tiêu và lộ trình rõ ràng. Đây cũng là yêu cầu được đặt ra cho giai đoạn tiếp theo: cụ thể hóa cam kết tại diễn đàn và các cuộc tọa đàm thành hoạt động có thể triển khai. Bộ Tài chính cho biết sẽ phối hợp với các bộ, ngành và đối tác Nhật Bản để tiếp tục hoàn thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và xử lý kiến nghị của doanh nghiệp theo quy định. Nhưng cải thiện thể chế chỉ giải quyết một phần bài toán; từng dự án còn cần kế hoạch nghiên cứu, tiêu chuẩn đầu ra, đào tạo nhân lực và cơ chế đưa sản phẩm ra thị trường.
Vì vậy, cần đánh giá kết quả hợp tác bằng những bước tiến có thể kiểm chứng: doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, nghiên cứu chung tạo ra sản phẩm có khả năng thương mại hóa, và việc chuyển giao đi cùng năng lực làm chủ. Diễn đàn Việt Nhật tại Tokyo đã xác lập hướng đi thuyết phục: cùng kiến tạo thay vì chỉ trao đổi cơ hội. Phần việc khó hơn bắt đầu sau hội trường — biến sự đồng thuận giữa chính phủ và doanh nghiệp thành dự án có người chịu trách nhiệm, mục tiêu cụ thể và tiến độ rõ ràng.
